Samiti i 36-të i NATO-s, i mbajtur në Ankara më 7-8 korrik, e ktheu në qendër të marrëdhënieve turko-amerikane një çështje që prej kohësh ishte kishte mbetur e pezulluar : rikthimin e Türkiyes në programin F-35.

Kjo çështje, e cila prej vitesh ka qenë pikë e ndjeshme në marrëdhëniet Uashington-Ankara, dukej se po lëvizte drejt zgjidhjes pas deklaratave të presidentit amerikan Donald Trump se "nuk duam të sanksionojmë miqtë", gjë që ngriti alarmin në Athinë.

Një narrativë që Greqia e ka ndërtuar prej vitesh në Uashington rrezikon tani të humbasë terren. Në qendër të kësaj narrative qëndron pretendimi se pronësia turke e F-35-ve do të krijonte "çekuilibër" në Egje dhe në Mesdheun Lindor. Megjithatë, kur pyetet se kush në të vërtetë e mbron këtë pretendim dhe me çfarë historiku, pamja ndryshon shpejt.

Presioni grek në Uashington nuk buron nga madhësia e ushtrisë apo ekonomisë së saj; ai mbahet gjallë nga një rrjet i institucionalizuar manipulimi politik në korridoret e Kongresit dhe jashtë tyre.

Kjo strategji mban një traditë gjysmëshekullore për Athinën: presioni i ushtruar nga diaspora greke në Kongresin e ShBA-së pas Operacionit të Paqes në Qipro të vitit 1974 e shtyu përfundimisht Uashingtonin drejt vendosjes së embargos së armëve ndaj Türkiyes në vitin 1975. Gjysmë shekulli më vonë, Athina ende preferon të aktivizojë të njëjtin mekanizëm politik, në vend që të përballojë Ankaranë përmes kapacitetit ushtarak të drejtpërdrejtë. Për një vend, popullsia dhe buxheti mbrojtës i të cilit mbeten dukshëm prapa atij të Türkiyes, kjo është bërë praktikisht rruga e vetme e mundshme.

Fushata aktuale rreth çështjes së F-35-ve është thjesht hallka më e fundit e këtij zinxhiri të thellë propagandistik grek.

Rrjeti i presionit grek

Diskursi i lobit grek në Uashington paraqitet si "shqetësim për stabilitetin e aleancës". Pas këtij diskursi qëndron Kaukazi Helenik, themeluar në vitin 1996 nën udhëheqjen e Carolyn Maloney dhe Michael Bilirakis, i cili sot është kthyer në një nga grupet më të mëdha dypartiake në Kongres, me mbi tetëdhjetë anëtarë.

Bashkëkryesimin e tij e mbajnë dy figura me origjinë greke: republikani Gus Bilirakis nga Florida dhe demokrati Chris Pappas nga New Hampshire. Përfaqësuesja e Nevadës, Dina Titus, dhe ajo e Nju Jorkut, Nicole Malliotakis, shërbejnë si zëvendësbashkëkryetare dhe veprojnë si zëdhënëset e fushatës.

Letrat, projektligjet dhe deklaratat për shtyp që mbajnë nënshkrimet e këtyre katër personave synojnë vazhdimisht të njëjtin objektiv: frenimin e çdo hapi që do të zgjeronte kapacitetin mbrojtës të Türkiyes, pavarësisht arsyetimit.

Fushata nuk kufizohet vetëm te dorëzimi i F-35-ve; rezoluta H.J. 200 e Titusit, e paraqitur në Dhomën e Përfaqësuesve, synon gjithashtu shitjen e planifikuar të motorit General Electric për avionin luftarak vendas turk KAAN.

Qëllimi i vërtetë këtu shkon shumë përtej ngritjes së një kundërshtimi të vërtetë teknik apo ligjor, drejt një përpjekjeje, megjithëse të kotë, për të kufizuar kapacitetin ushtarak të pazakontë të Türkiyes.

Megjithatë, këto iniciativa nuk kufizohen vetëm në përpjekjet individuale të anëtarëve të Kongresit. Ky presion politik mbështetet nga një rrjet ndikimi shumështresor, i përbërë nga organizata të diasporës, komitete veprimi politik dhe firma profesionale lobimi që kanë vepruar në Uashington prej dekadash.

Arsyeja kryesore pse kjo fushatë gjen jehonë kaq të fortë në Kongres është se aktorë të ndryshëm marrin role plotësuese.

Në frontin e shoqërisë civile dallohen Këshilli Helenik-Amerikan i Lidershipit (HALC), Instituti Amerikan Helenik (AHI) dhe Shoqata Helenike-Amerikane Edukative Progresive (AHEPA).

HALC-ja drejton fushata kombëtare që inkurajojnë votuesit amerikanë të kontaktojnë drejtpërdrejt anëtarët e Kongresit, ndërsa AHI-ja paraqet rregullisht dëshmi me shkrim para komiteteve të Kongresit dhe përgatit raporte mbi çështjet e bashkëpunimit të mbrojtjes. AHEPA-ja, përmes strukturës së saj kombëtare të degëve dhe komitetit të saj të veprimit politik, forcon mbështetjen në bazë të kësaj rrjete presioni.

Para votimeve kritike që kanë të bëjnë me Türkiyen, këto organizata lëshojnë letra të përbashkëta, drejtojnë fushata që u kërkojnë votuesve të kontaktojnë anëtarët e Kongresit dhe kontaktojnë drejtpërdrejt vendimmarrësit në Uashington.

Në këtë mënyrë, fushatat në bazë, kontaktet e drejtpërdrejta brenda Kongresit dhe mekanizmat e donacioneve politike plotësojnë njëra-tjetrën, duke formuar një rrjet ndikimi institucional që përparon prioritetet e Greqisë në Uashington.

Zhvillimi historik i këtyre organizatave është gjithashtu i rëndësishëm për të kuptuar linjën politike që ato ndjekin. AHI u themelua në vitin 1974 nga ish-zëvendës-sekretari i Thesarit të ShBA-së, Eugene Rossides, si përgjigje ndaj Operacionit të Paqes së Türkiyes në Qipro.

Duke vepruar nga ndërtesa Hellenic House, AHI-ja vazhdon të paraqesë dëshmi të rregullta para Kongresit dhe të përgatisë raporte mbi bashkëpunimin e mbrojtjes.

AHEPA-ja, e themeluar në Atlanta në vitin 1922, është një nga organizatat greko-amerikane më të mëdha dhe më të vjetra në Shtetet e Bashkuara, me mbi katërqind degë. Përmes komitetit të saj të veprimit politik, organizata bën kontribute të drejtpërdrejta për kandidatët, ndërsa struktura e saj kombëtare e degëve i mundëson të mobilizojë mijëra vullnetarë të aftë për të kontaktuar njëkohësisht anëtarët e Kongresit.

Një fond arsimor që kalon katër milionë dollarë financon programet e bursave të AHEPA-s për qindra studentë çdo vit, duke ruajtur kapacitetin institucional dhe ndikimin afatgjatë të organizatës.

Fushatat e HALC-ës, të bazuara te votuesit, ushqehen gjithashtu kryesisht nga ky rrjet i gjerë.

Ndikimi i këtyre organizatave nuk buron vetëm nga rrjetet e tyre të gjera anëtarësimi. Të dhënat financiare publike tregojnë se ky ndikim mbështetet gjithashtu nga një strukturë e qëndrueshme financimi.

Sipas deklarimeve në formularin IRS 990, të ardhurat vjetore më të fundit të deklaruara nga HALC-ja arrijnë në 454.000 dollarë, kundrejt shpenzimeve prej 716.000 dollarësh. Pjesa më e madhe e të ardhurave vjen nga donacione, gjë që tregon aftësinë e organizatës për të gjeneruar burime të qëndrueshme përmes një rrjeti të gjerë mbështetësish.

Një strukturë e ngjashme financiare vërehet edhe te AHI-së. Organizata mbështet aktivitetet e saj në Uashington përmes punës së lobimit dhe fondacionit të saj edukativ, AHI Foundation.

Sipas një deklarimi pranë Zyrës së Regjistrave Publikë të Senatit të ShBA-së, AHI-ja shpenzoi 32.000 dollarë për lobim në nivel federal në vitin 2024. Sipas të dhënave publike të IRS-it të AHI Foundation, të ardhurat vjetore të saj arrijnë rreth 1.1 milion dollarë. Fondacioni mbështet punën e organizatës përmes bursave dhe aktiviteteve kërkimore.

Presidenti i organizatës, Nick Larigakis, i cili iu bashkua AHI-së në vitin 1987, e mban presidencën që nga viti 2011 dhe mbetet një nga të paktët përfaqësues të diasporës që paraqesin rregullisht dëshmi me shkrim para komiteteve të ndihmës së jashtme të Kongresit.

Përveç këtij mbështetjeje politike dhe financiare të siguruar nga organizatat e diasporës, Athina forcon ndikimin e saj në Uashington edhe duke blerë drejtpërdrejt shërbime profesionale lobimi. Në shkurt të vitit 2025, Ministria e Jashtme e Greqisë nënshkroi një kontratë vjetore prej 600.000 dollarësh me BGR Group, një firmë lobimi në Uashington me lidhje të ngushta me qarqet republikane.

Kontrata, e deklaruar pranë Departamentit të Drejtësisë të ShBA-së sipas Aktit të Regjistrimit të Agjentëve të Huaj (FARA), parashikon udhëzime strategjike dhe konsulencë brenda aktiviteteve të marrëdhënieve me qeverinë në ShBA, kontakt me vendimmarrësit përkatës dhe përpjekje lobimi lidhur me marrëdhëniet dypalëshe ShBA-Greqi.

BGR Group, nga ana e saj, është një nga firmat më të mëdha të marrëdhënieve qeveritare dhe konsulencës politike në Uashington, e cila ka gjeneruar 71 milionë dollarë të ardhura nga lobimi vetëm në vitin 2025.

Ky zgjedhje tregon se Athina e ka kthyer shërbimet profesionale të lobimit, që ofrojnë qasje të drejtpërdrejtë te mekanizmat vendimmarrës në Shtetet e Bashkuara, edhe në një instrument të politikës së jashtme.

Vendimi i Komitetit Kombëtar Armen të Amerikës (ANCA) për t'u bashkuar me këtë koalicion, duke përmendur si arsyetim mbështetjen e Türkiyes për Azerbajxhanin, zbulon kornizën e vërtetë të çështjes: një teren ku përputhen llogaritjet politike të grupeve të ndryshme, shumë më tepër se çdo shqetësim i vërtetë sigurie i NATO-s.

Interesante është se ky presion i Kongresit nuk duket se gjen të njëjtin pritje brenda administratës Trump. Duke pasur parasysh deklaratat e presidentit Trump në Samitin e NATO-s në Ankara dhe qëllimin e tij për të hequr sanksionet CAATSA, rrjedha e ngjarjeve deri tani shkon në favor të Türkiyes.

Mbetet një pyetje: sa larg mund të mbahet e ashtuquajtura kritikë e "besueshmërisë" e Athinës kundrejt Ankarasë, kur ballafaqohet me historikun e vet?

Historiku i Athinës e minon vetë diskursin e saj

Nëse çështja është vërtet besueshmëria e aleancës, atëherë edhe pozicioni i vetë Athinës duhet peshuar në të njëjtën shkallë.

Kur Ukraina kërkoi municione Patriot kundër sulmeve raketore ruse, NATO-ja dhe BE-ja i kërkuan Greqisë të transferonte pjesë të baterive të saj në Kiev. Athina e refuzoi këtë kërkesë, duke iu referuar nevojave të veta për parandalim.

Një qeveri që mbeti e paangazhuar në testin më konkret të solidaritetit të aleancës nuk mund ta fshehë kontradiktën e ngulitur në kundërshtimin e saj ndaj blerjes së armëve nga një aleat tjetër, mbi baza sigurie.

Kjo kontradiktë bëhet edhe më e theksuar kur bëhet fjalë për interesa ekonomike. Në paketën e fundit të sanksioneve të BE-së kundër Rusisë, Greqia kundërshtoi kufizimet mbi transportin detar të gazit natyror të lëngshëm rus dhe vonoi miratimin e paketës; pas këtij kundërshtimi qëndronin interesat komerciale të një kompanie greke armatorësh që transportonte ngarkesa nga impianti rus Yamal LNG.

Ndërkohë që blerja e mëparshme e S-400-ve nga Türkiye paraqitet si shenjë afrimi me Rusinë, një aleat që ofron një kanal të drejtpërdrejtë komercial për eksportet e energjisë ruse nuk trajtohet me të njëjtën ndjeshmëri.

Diskursi i besueshmërisë, duket se, është një matës selektiv i aplikuar vetëm kundër Ankarasë.

Goditja më e rëndë erdhi në frontin e inteligjencës. Zbulimi, në shkurt 2026, i një koloneli të Forcave Ajrore Greke që kishte rrjedhur informacione të klasifikuara të NATO-s drejt Kinës, u regjistrua si një skandal i madh spiunazhi që i dha një goditje të drejtpërdrejtë arkitekturës së besimit të brendshëm të aleancës.

Një hetim i mëparshëm spiunazhi i lidhur me Rusinë në Aleksandrupoli, së bashku me rrjedhjen e informacioneve lidhur me NATO-n, tregon një model të vazhdueshëm dështimesh operacionale sigurie brenda strukturës kundërzbuluese të Athinës.

Përpjekja e autoriteteve greke për t'i paraqitur këto raste si "të pavarura dhe të izoluara" nuk është bindëse; vargu i arrestimeve zbulon se masat parandaluese kanë dështuar dhe se përgjegjësia shtrihet deri në nivelet më të larta.

Një vend, ushtarët e të cilit vetë kanë çuar sekrete të NATO-s te fuqi rivale, duke akuzuar Ankaranë për paqëndrueshmëri, tregon se kjo çështje ka pushuar së qeni një debat i vërtetë sigurie dhe është kthyer në një betejë politike.

Këto shembuj vetëm mjaftojnë për të zhvlerësuar, me dorën e vetë Athinës, pikërisht standardin e besueshmërisë që ajo mbron në Uashington.

Para se të vërë në pikëpyetje besueshmërinë e të tjerëve, Athina duhet të shikojë në pasqyrë, të përballet me historikun e saj, të pranojë hapur dobësitë e veta dhe të rivlerësojë pozicionin e saj brenda aleancës duke vepruar në mënyrë transparente ndaj aleatëve të saj në NATO.

Përndryshe, ajo do të mbetet në histori si aleati i pabesueshëm i NATO-s.