Modelet shpjeguese realiste po përjetojnë një rilindje që nuk është parë që nga fundi i Luftës së Ftohtë. Një pyetje e vetme dominon axhendën e politikës globale të sigurisë: Si e sigurojnë shtetet dhe aleancat ekzistencën e tyre?

Rendi ndërkombëtar po kalon ndryshime të thella. Nga njëra anë, aleancat tradicionale po lëkunden; nga ana tjetër, përhapja e dronëve dhe sistemeve të armëve pa pilot po ndryshon në thelb natyrën e luftës moderne.

Edhe shtetet me kapacitet të kufizuar industrial tani mund të shkaktojnë dëme të konsiderueshme në fuqitë e mëdha. 

Evropa është e prekur drejtpërdrejt nga të dyja zhvillimet.

Aleanca transatlantike po humbet besueshmërinë, ndërsa lufta Rusi-Ukrainë po trondit rendin e sigurisë evropiane.

ShBA-ja shfaqet gjithnjë e më shumë si një garantuese e pabesueshme e sigurisë evropiane, ndërsa Rusia vazhdon të rrisë presionin e saj ushtarak.

Megjithatë, Evropa deri më tani nuk ka arritur të krijojë një lidership të pavarur sigurie ose të forcojë mjaftueshëm aftësitë e saj mbrojtëse.

Në kushte të tilla, do të ishte logjike të rishqyrtohen aleancat ekzistuese dhe të krijohen partneritete të reja.

Kandidati më i rëndësishëm në fqinjësinë e Evropës është padyshim Türkiye. Megjithatë, vendi vazhdon të injorohet nga shumë vendimmarrës evropianë.

Për shembull, Presidentja e Komisionit të BE-së, Ursula von der Leyen, kohët e fundit e renditi Türkiyen në një grup me Kinën dhe Rusinë, duke pretenduar se “BE-ja duhet ta formësojë të ardhmen e saj” larg këtyre tre vendeve. 

Një raport i kohëve të fundit nga Këshilli Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) pasqyron gjithashtu këtë qëndrim.

Ky artikull e merr këtë raport si pikënisje dhe shqyrton pse Evropa shpesh e pengon veten në adresimin e sfidave të politikës së saj të sigurisë.

“Ta bëjmë mbrojtjen përsëri evropiane” – por si saktësisht?

Autorët e raportit të ECFR-së përshkruajnë tre hapa për të rivendosur aftësinë e Evropës për të mbrojtur veten: një arkitekturë e përbashkët vendimmarrëse që përfshin strukturat e NATO-s, instrumentet e BE-së dhe koalicionet fleksibile; forca të armatosura të fuqishme dhe të dislokueshme shpejt; dhe një industri mbrojtëse evropiane e koordinuar si shtylla kurrizore e saj industriale.

Reagimi i parë pas leximit të kësaj është: Kjo tingëllon e arsyeshme. Pyetja e dytë është: Por si saktësisht?

Dhe e treta çon në problemin e vërtetë: Nëse këto propozime janë kaq të dukshme, pse Evropa nuk i ka zbatuar ato në dekadat e fundit?

Për të mos përmendur një ushtri evropiane, nuk është krijuar as një mekanizëm i përbashkët mbrojtës.

Megjithatë, që nga mandati i parë i Trumpit në Shtëpinë e Bardhë në vitin 2016, është bërë tashmë e qartë se garancia amerikane e sigurisë nuk mund të merrej më si e mirëqenë. Në të njëjtën kohë, një luftë ka qenë duke u zhvilluar në kufijtë e Evropës për vite me radhë.

Pra, pse ndryshimi i premtuar i paradigmës në politikën e sigurisë dështoi të materializohej? Një vështrim në qëndrimet e vendimmarrësve kryesorë evropianë ofron disa të dhëna.

Që në vitin 2015, Presidenti i atëhershëm i Komisionit Evropian, Jean-Claude Juncker, bëri thirrje për një ushtri evropiane për t'i sinjalizuar vendosmëri Rusisë. Nga ana tjetër, zëvendëspresidentja e KE-së, Kaja Kallas, e përshkroi së fundmi një ide të tillë si "jashtëzakonisht të rrezikshme" dhe vuri në dyshim nëse mbështetësit e saj i kishin marrë në konsideratë pasojat praktike.

Vlerësimi më i qartë erdhi nga Sekretari i Përgjithshëm i NATO-s, Mark Rutte, para Parlamentit Evropian: kushdo që beson se Evropa mund të mbrohet pa ShBA-në duhet të "vazhdojë të ëndërrojë".

Sipas tij, një ushtri evropiane do të krijonte kryesisht struktura të dyfishta brenda NATO-s.

Raporti në fund të fundit jep përgjigjen pse këto plane kanë dështuar për vite me radhë, megjithëse pa dashje. Ai përshkruan qëllimin pa shpjeguar bindshëm rrugën për arritjen e tij.

Bashkimi i 27 shteteve sovrane me buxhete, industri armësh, perceptime kërcënimesh dhe interesa strategjike të ndryshme në një arkitekturë të përbashkët mbrojtëse nuk është thjesht çështje vullneti politik. Është një problem strukturor.

Pandemia e Covid ka treguar se sa i kufizuar ishte solidariteti evropian, madje edhe në çështje relativisht të thjeshta si sigurimi i pajisjeve mbrojtëse.

Kushdo që supozon se të njëjtat institucione tani mund të koordinojnë strukturat e përbashkëta të komandës, programet e armatimit dhe parandalimin bërthamor, nënvlerëson fuqinë e interesave kombëtare.

Ajo që në fund të fundit e bën raportin jo bindës është më pak ajo që kërkon sesa ajo që lë jashtë.

Pyetja thelbësore mbetet pa përgjigje: Çfarë ka ndryshuar rrënjësisht sot që do ta lejonte atë të kishte sukses aty ku ka dështuar në dhjetë vitet e fundit?

As kërcënimi rus dhe as pasiguria rreth garancive të sigurisë së ShBA-së nuk janë një zhvillim i ri. Megjithatë, raporti lexon sikur thjesht renditja e masave të duhura është e mjaftueshme për të siguruar zbatimin e tyre.

Bota nuk po pret: Pse Evropa duhet të braktisë iluzionet e saj

Problemi i vërtetë është më i thellë se çdo raport strategjik. Shumë politikëbërës dhe ekspertë evropianë nuk arrijnë ta shohin botën siç është sot, dhe jo siç ishte dikur.

Asimetria e fuqisë nga e cila Evropa përfitoi për dekada nuk ekziston më. Ekonomikisht, Evropa mbetet një nga lojtarët më të rëndësishëm, por ushtarakisht, shtetet e tjera e kanë kapur ose madje e kanë tejkaluar atë.

Ombrella e sigurisë amerikane e ka maskuar prej kohësh këtë zhvillim. Nëse Uashingtoni e zvogëlon më tej garancinë e mbrojtjes, mangësitë ushtarake dhe strategjike të Evropës do të bëhen dukshëm të dukshme.

Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare tregon se rivalët vazhdimisht shfrytëzojnë dobësinë.

Është edhe më e jashtëzakonshme, pra, që një raport mbi arkitekturën e ardhshme të sigurisë së Evropës pothuajse e injoron plotësisht Türkiyen. Megjithatë, vendi është një lojtar me peshë të konsiderueshme, si ushtarakisht ashtu edhe gjeopolitikisht.

Në vitet e fundit, Türkiye ka qenë ndër të paktat shtete të NATO-s që ka arritur rezultate konkrete dhe efektive në marrëdhëniet me Rusinë.

Injorimi i një partneri të tillë për arsye politike ose ideologjike nuk është një gjykim analitik, por një gabim strategjik. Ky lëshim flet më pak për rëndësinë e Türkiyes sesa për kufizimet e të menduarit evropian.