Më 14 nëntor 1914, më shumë se një shekull më parë, Sulltan Mehmed Reshad V, sundimtari i Perandorisë së atëhershme Osmane, shpalli luftë kundër forcave aleate në Luftën e Parë Botërore. Reshadi, i cili konsiderohej kalifi islam, shpërndau libra të vegjël sa një pullë në gjithë botën myslimane, që përmbanin një dekret në alfabet arab, duke u bërë thirrje myslimanëve të mbështesin osmanët.
Ali Haydar Efendi, myftiu i madh i Istanbulit, e lexoi dekretin nga minberi i Xhamisë Fatih po atë ditë. Ai i përshkroi përparimet ushtarake të Aleatëve si “një sulm ndaj Kalifatit Islam”.
Reshadi gjithashtu dërgoi këto broshura të vogla me letra drejt udhëheqësve ushtarakë, fetarë dhe komunitarë në shtetet e Ballkanit, në Iran, Indi dhe në vende të tjera me shumicë myslimane.
Një shekull më vonë, një kopje e kësaj broshure ruhet në zyrën e Ahmet Uslu, një historian lokal në provincën Çanakkale të Türkiyes perëndimore. “Më lejoni t’ju tregoj diçka interesante dhe të fuqishme që shumë njerëz nuk e dinë,” tha Uslu për TRT World, duke u drejtuar drejt dollapit të tij.
Ai nxori broshurën, e cila ishte aq e vogël sa një çamçakëz, dhe kaloi gishtat mbi kopertinën e saj të mbuluar me fletë metalike, ku ishte gdhendur figura e Sulltan Reshadit. “Edhe pse libri është kaq i vogël, shkronjat në të lexohen lehtësisht. Shikoni sa i pastër është shkrimi,” tha Uslu.
Uslu u diplomua në histori në Universitetin e Ankarasë në vitin 1980. Që atëherë, ai ka mbledhur objekte ushtarake dhe ka dokumentuar betejën e famshme të Gallipolit në Luftën e Parë Botërore.
Një burrë i gjatë në të pesëdhjetat, me mjekër të rregulluar mirë, Uslu zotëron gjithashtu një muze lufte në një fshat të afërt të quajtur Seddülbahir, ku ekspozohen objekte të ndryshme nga fusha e betejës: medalje trimërie, ora xhepi, plumba të ndryshkur dhe shpata. Këto objekte i përkisnin ushtarëve që luftuan për Perandorinë Osmane.
“Nuk ka luftë si kjo [Gallipoli] në historinë osmane,” tha Uslu. “Asnjë luftë tjetër nuk e ka ndikuar psikikën turke si Çanakkale (Gallipoli).”
Në Türkiyen e sotme, beteja e Gallipolit ka një peshë simbolike. Ajo i jep kombit një arsye për të festuar një nga fitoret më të rëndësishme — e cila riformësoi imagjinatën politike të subjektëve osmanë — por njëkohësisht përfaqëson edhe një humbje të pamasë, një arsye për të vajtuar dhjetëra mijëra ushtarë osmanë që dhanë jetën duke luftuar kundër Aleatëve.
Për ushtrinë osmane, Gallipoli, ose siç e quajnë turqit Çanakkale, ishte strategjikisht shumë i rëndësishëm. Aleatët donin ta nxirrnin Perandorinë Osmane nga Lufta e Parë Botërore duke kaluar përmes Ngushticës së Çanakkales dhe duke kapur kryeqytetin e saj, Istanbulin. Luftimet detare filluan më 18 mars 1915, ndërsa anijet armike iu afruan bregdetit të Gallipolit.
Ushtria osmane, e përbërë nga turq, arabë, boshnjakë, shqiptarë, kurdë dhe çerkezë, nisi një sulm artilerie ndaj anijeve armike dhe fundosën tre prej tyre deri në fund të ditës. Marina Mbretërore britanike pësoi një goditje të rëndë, që historianët thonë se ishte më e madhja që nga Beteja e Trafalgarit në vitin 1805.
Megjithëse Perandoria Osmane ishte në rënie, fitorja e 18 marsit rriti moralin e ushtrisë dhe nxiti valën e parë të nacionalizmit tek turqit.
“Çanakkale është një fitore e arritur nga një ushtri që ishte tërhequr për 200-250 vite. Një komb që përjetoi humbjen në Ballkan u ringjall në Çanakkale. 1915 është data kur ne fituam shpirtin e Çanakkales,” tha Muhammet Erat, profesor historie në Universitetin 18 Mars.
“Çanakkale shënoi një epokë të re ku kombi turk ripohoi identitetin e vet dhe u ringjall.”
Beteja e Gallipolit ende ngjall emocione të forta tek qytetarët e Türkiyes moderne. Presidenti aktual Recep Tayyip Erdoğan e përmendi së fundmi këtë ngjarje, duke bërë paralele historike me zhvillimet politike aktuale.
Thirrja për armë
Fushata e Gallipolit, e ideuar nga Winston Churchill, dështoi në frontin detar. Për të thyer mbrojtjen osmane, Aleatët nisën një pushtim tokësor, duke dërguar rreth 400.000 ushtarë në një nga sulmet amfibe më të mëdha në histori.
Perandoria bëri thirrje për mobilizim me sloganin “Në Çanakkale!”. Sipas historianit Uslu, deri në një milion burra u nisën për t’u bashkuar me luftimet.
Humbjet ishin të mëdha: rreth 57,000 ushtarë osmanë u vranë dhe mbi 100.000 u plagosën. Trauma ishte e jashtëzakonshme, dhe shumë përfunduan në spitale psikiatrike.
Një histori prekëse është ajo e Hasanit, një veteran që humbi këmbën në betejë. Kur u kthye në shtëpi, e fejuara e tij e braktisi. Ai përdorte një këmbë prej hekuri, e cila sot ruhet në muzeun e Uslus.
Beteja solli edhe akte të jashtëzakonshme heroizmi. Ushtari Seyit arriti të fundosë një anije britanike duke ngritur vetë predha shumë të rënda, një akt që më vonë nuk mundi ta përsëriste në kushte normale.
Ngjitja e një udhëheqësi të ri
Fushata e Gallipolit solli në skenë një lider të ri: Mustafa Kemal Atatürk.
Si komandant i Divizionit të 19-të, ai luajti një rol vendimtar në ndalimin e forcave Anzac. Vendimet e tij strategjike dhe guximi personal ndryshuan rrjedhën e betejës.
Fjalët e tij të famshme për ushtarët ishin: “Unë nuk ju urdhëroj të sulmoni, ju urdhëroj të vdisni.”
Shumica e regjimentit të 57-të u vra atë ditë. Në nder të tyre, ky regjiment ekziston ende në ushtrinë turke, por pa anëtarë aktivë.
Pas luftës, edhe pse Perandoria Osmane u shpërbë, Mustafa Kemal u shndërrua në simbol shprese. Në vitin 1923, ai udhëhoqi krijimin e Republikës së Türkiyes, një shtet modern kombëtar.
