Si po e kërcënon gjithnjë e më shumë lufta në Ukrainë sigurinë e Detit të Zi?

Konflikti Ukrainë–Rusi ka çuar në dhjetëra mijëra viktima në të dyja palët ndërluftuese, sanksione perëndimore ndaj njërit prej tre prodhuesve më të mëdhenj të naftës në botë dhe pasiguri të madhe në mbarë Evropën.

Së fundmi, një zhvillim tjetër shqetësues iu shtua këtyre problemeve, pasi si forcat ukrainase ashtu edhe ato ruse po shënjestrojnë anije tregtare në të gjithë Detin e Zi, duke e rrezikuar jo vetëm sigurinë e shteteve bregdetare, por edhe interesat tregtare globale.

Türkiye, një vend neutral me vijën bregdetare më të gjatë në Detin e Zi, është ndër shtetet bregdetare të prekura nga kundërgoditjet e fundit Ukrainë–Rusi, pasi sulmet shënjestruan anije në pronësi turke.

Pas sulmeve me origjinë ruse ndaj anijeve turke, Ankaraja lëshoi një paralajmërim të fortë për të dyja palët se shënjestrimi i anijeve tregtare “nuk i sjell dobi askujt”.

Ankaraja ka luajtur një rol kyç në negociata të ndryshme, përfshirë Iniciativën historike të Drithit të Detit të Zi në vitin 2022, kur lufta përfshinte të gjitha frontet.

Marrëveshja u mbështet si nga Kievi ashtu edhe nga Moska, duke garantuar sigurinë e një korridori detar dhe ajror për eksportet e drithit.

Viva, një nga anijet në pronësi turke e goditur nga një sulm me dron, po transportonte vaj luledielli drejt Egjiptit, duke lundruar përmes korridorit të drithit, një rrugë detare që të dyja palët kishin premtuar ta mbanin të sigurt sipas marrëveshjes së vitit 2022.

“Türkiye raportohet se ka lehtësuar eksportin si të drithit ukrainas ashtu edhe atij rus dhe të produkteve bujqësore drejt botës, duke kontribuar kështu në frenimin e rritjes së çmimeve në nivel global,” i thotë TRT World studiuesja me bazë në Bukuresht, Ecaterina Matoi.

“Nëse ky rregullim ndikohet nga tensionet në rritje në Detin e Zi, zinxhirët globalë të furnizimit me ushqim ka shumë të ngjarë të preken dhe rajoni i Detit të Zi mund ta humbasë statusin e tij si burim i sigurt i drithit dhe produkteve bujqësore,” thotë Matoi.

Kjo do ta vendoste rajonin e Detit të Zi në një disavantazh të madh si furnizues drithi dhe do t’i dëmtonte të gjitha vendet përgjatë bregdetit të tij, shton ajo.

A do të përhapet më tej konflikti?

Sulmet ruse ndaj anijeve tregtare në Detin e Zi pasuan sulmet ukrainase ndaj objekteve energjetike të Moskës nga Deti Kaspik deri në rajone të tjera.

Ekspertët i shohin sulmet në rritje ndaj anijeve tregtare në Detin e Zi si një prirje shqetësuese me pasoja rajonale dhe globale.

“Këto incidente të fundit në Detin e Zi tregojnë rrezikun e përhapjes së konfliktit në Ukrainë në zona përreth,” thotë Ozgur Korpe, ligjërues vizitor në Universitetin Kombëtar të Mbrojtjes.

Edhe ministria turke e mbrojtjes paralajmëroi të dyja palët në një deklaratë të fundit se sulmet ndaj anijeve tregtare konfirmojnë shqetësimet e shprehura më parë nga Ankaraja lidhur me “përhapjen e luftës në vazhdim” në Detin e Zi dhe “ndikimin e saj në sigurinë detare dhe lirinë e lundrimit”.

Korpe vë në dukje se fakti që anijet e sulmuara i përkasin Türkiyes, e cila vazhdon të luajë rol ndërmjetësues mes dy palëve, e përkeqëson situatën dhe sinjalizon rreziqe në rritje për sigurinë e Detit të Zi.

“Shtetet neutrale, që përfitojnë nga ligji i neutralitetit i sanksionuar nga e drejta ndërkombëtare, mund të zhvillojnë marrëdhënie tregtare me palët ndërluftuese.

“Prandaj, palët ndërluftuese duhet t’i mbajnë fushëbetejat e tyre të izoluara sa u përket dëmeve kolaterale ndaj palëve të treta dhe duhet të tregojnë ndjeshmëri në përzgjedhjen e objektivave,” i thotë Korpe TRT World.

Megjithatë, sipas Korpes, si Ukraina ashtu edhe Rusia po tregojnë gjithnjë e më pak shqetësim për këto ndjeshmëri teksa lufta vazhdon. Korpe është gjithashtu ish-oficer i ushtrisë turke.

“Shqetësimet e Türkiyes në këtë drejtim janë të justifikuara,” thotë ai, duke shtuar se ky qëndrim i pakujdesshëm mund të çojë në pezullimin e aktiviteteve tregtare me të dyja palët ndërluftuese për arsye sigurie.

Pas sulmeve të fundit, udhëheqësi rus Vladimir Putin kërcënoi se do ta “shkëpusë Ukrainën nga deti”, ndërsa Volodymyr Zelenskyy akuzoi Moskën për agresion të mëtejshëm kundër interesave të vendit të tij.

Matoi beson se përshkallëzimi i tensioneve në Detin e Zi nuk do t’i favorizojë asnjërën palë.

Nëse Moska ndërmerr veprime drejt një bllokade të mundshme të porteve ukrainase si Odesa, kjo mund të ndikojë jo vetëm Ukrainën, por edhe shtete të tjera bregdetare, përfshirë Rusinë, për shkak të reagimeve negative globale ndaj ndërprerjeve në zinxhirin e furnizimit me ushqim, thotë Matoi.

Dronë në fluturim

Të premten, autoritetet turke zbuluan një dron të prodhimit rus në Izmit, një provincë në veriperëndim të Türkiyes, pranë Stambollit, metropolit më të madh të vendit.

Ai u zbulua pasi një dron me origjinë të panjohur u rrëzua nga forcat ajrore të vendit pranë Ankarasë, kryeqytetit, disa ditë më parë.

“Jemi prekur rëndë javët e fundit. Anijet janë shënjestruar nga të dyja palët dhe tani dronë po fluturojnë jo vetëm mbi palët ndërluftuese, por edhe në territorin tonë,” i tha ministri i Jashtëm turk Hakan Fidan TRT World gjatë një interviste të fundit.

Fidan gjithashtu theksoi se përshkallëzimi në Detin e Zi është “shumë i rrezikshëm” dhe mund të ndikojë jo vetëm Türkiyen dhe shtetet e tjera bregdetare, por edhe Evropën. “Mund të përhapet edhe në pjesë të tjera të Evropës.”

Më herët, shumë dronë u panë në hapësirat ajrore të Polonisë, Rumanisë, Gjermanisë, Danimarkës dhe Belgjikës, duke sinjalizuar se situata mund të dalë jashtë kontrollit.

Ndërsa shtetet evropiane akuzuan Rusinë për këto shkelje, Kremlini i mohoi me forcë.

Si të ulen tensionet?

Në fillim të vitit 2024, Türkiye ndërmjetësoi një marrëveshje për lundrimin në Detin e Zi mes Kievit dhe Moskës, që synonte një armëpushim efektiv në rajon.

Marrëveshja pritej të shpallej nga presidenti turk Recep Tayyip Erdoğan.

Edhe pse marrëveshja ishte shumë pranë finalizimit mes dy palëve, ukrainasit u larguan papritur nga tryeza e negociatave për arsye të panjohura, sipas burimeve të njohura me negociatat e atëhershme.

Në mars të këtij viti pati një tjetër rast të afërt për një marrëveshje të ngjashme me atë të ndërmjetësuar nga Türkiye në vitin 2024, për të siguruar një armëpushim në Detin e Zi, këtë herë me përfshirjen e administratës Trump.

“Rusia tha se ishte e gatshme të diskutonte një armëpushim në Detin e Zi, por Ukraina refuzoi të binte dakord për marrëveshje mbi lundrimin e sigurt, sepse beson se iniciativa në Detin e Zi është në favor të saj, siç tregojnë sulmet e fundit,” thotë Oleg Ignatov, analist i lartë për Rusinë në International Crisis Group.

Por, tani, nën presionin në rritje të administratës Trump, Kievi mund të jetë më i gatshëm të diskutojë një armëpushim në Detin e Zi si pjesë e një marrëveshjeje paqeje me Rusinë, sipas Ignatovit.

“Ukraina dhe Rusia do të jenë nën presion nga Türkiye dhe vende të tjera që të ndalojnë këto veprime. Por, sigurisht, duhet të jetë reciproke; të dyja palët duhet të kthehen te mirëkuptimi që kishin më parë,” i thotë Ignatov TRT World.