Presidenti i parë i Bosnjë e Hercegovinës, Alija Izetbegoviq i cili u burgos dy herë gjatë epokës jugosllave dhe më vonë udhëhoqi luftën e vendit për pavarësi, dhe i cili ndërroi jetë 23 vite më parë, mbetet në kujtesë për idetë, qëndrimin moral dhe luftën që zhvilloi.
Izetbegoviq, i cili i kushtoi përpjekje të mëdha ruajtjes së vetëdijes fetare dhe kombëtare të popullit boshnjak, luftoi që nga rinia e tij që boshnjakët të arrinin të drejta të barabarta me grupet e tjera etnike në vend. Ai udhëhoqi luftën për pavarësi në vitet 1990 kundër përpjekjeve të serbëve dhe kroatëve për të ndarë dhe pushtuar Bosnjë e Hercegovinën.
I lindur në vitin 1925 në Bosanski Shamac, si një nga pesë fëmijët e Mustafës dhe Hibës, Izetbegoviqi u zhvendos në Sarajevë me familjen e tij në moshën tre vjeçare. Ai përfundoi arsimin atje dhe që në rininë e tij, mbajti qëndrim kundër diskriminimit me të cilin përballeshin muslimanët.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, regjimi fashist Ustashët në Kroaci aneksoi Bosnjë e Hercegovinën, duke themeluar "Shtetin e Pavarur të Kroacisë" (NDH) dhe duke u përpjekur të asimilonte me forcë boshnjakët muslimanë nën një "identitet kroat". Boshnjakët që refuzuan të braktisnin identitetin e tyre u përballën me shtypje dhe persekutim të ashpër. Gjatë së njëjtës periudhë, lëvizja çetnike, e themeluar nga serbët "racistë", u angazhua në masakra kundër muslimanëve me qëllim "spastrimin e të gjitha popullatave jo-serbe nga këto toka".
- Lufta filloi nga radhët "Muslimanët e Rinj"
Izetbegoviqi, një anëtar aktiv i lëvizjes "Muslimanët e Rinj" gjatë epokës jugosllave, e cila synonte të nxiste vetëdijen fetare dhe kombëtare brenda komunitetit boshnjak, punoi me shokët e tij për të siguruar të drejta të barabarta për muslimanët dhe për të rindërtuar shtëpitë dhe xhamitë e shkatërruara nga çetnikët dhe Ustashët.
Në Republikën Socialiste Federative të Jugosllavisë, të themeluar pas luftës, Izetbegoviqi vazhdoi të rriste ndërgjegjësimin për çështjet muslimane. Në vitin 1946 ai u arrestua së bashku me anëtarët e "Myslimanëve të Rinj". Vetëm 21 vjeç, Izetbegoviqi u dënua me tre vjet burg në këtë rast.
Pas lirimit nga burgu, ai fillimisht studioi bujqësi dhe më pas drejtësi, duke u diplomuar në shkollën e drejtësisë. Në vitin 1949, ai u martua me Halidën dhe ata patën tre fëmijë: Lejlën, Sabinën dhe Bekirin.
Duke vazhduar luftën e tij për të drejtat e njeriut në Jugosllavi nën sundimin e Josip Broz Titos, Izetbegoviqi botoi artikuj në botime të tilla si "Preporod", "Takvim" dhe "Glasnik" nën pseudonimin "LSB", i formuar nga shkronjat e para të emrave të fëmijëve të tij.
"Deklarata e Islamit" e tij, e shkruar në vitet 1960, u botua në vitin 1970 dhe shpejt pati jehonë në të gjithë botën islame.
- Ai u dënua me 14 vjet burg për idetë e tij
Me vdekjen e Titos në vitin 1980, retorika nacionaliste u ngrit përsëri në Jugosllavi. Në vitin 1983, pak para botimit të librit të tij "Islami midis Lindjes dhe Perëndimit", Izetbegoviq dhe 12 intelektualë myslimanë u arrestuan në rastin e njohur si "Procesi i Sarajevës".
Izetbegoviqi, i cili u gjykua me akuzat për "krim të shprehjes" dhe "organizim dhe përfshirje në aktivitete armiqësore", u dënua me 14 vite burg. Gjykata e bazoi vendimin e saj në idetë që ai shprehu në "Deklaratën Islame".
Gjatë viteve të tij në burg, Izetbegoviqi shkroi "Arratisja ime drejt lirisë - Shënime nga burgu (1983-1988)" ndërsa u lirua në vitin 1988 pas një amnistie.
Izetbegoviqi, i cili u zgjodh kryetari i parë i Partisë së Veprimit Demokratik (SDA), e themeluar në vitin 1990 dhe ende partia më e madhe boshnjake në Bosnjë e Hercegovinë sot, u bë president i Bosnjë e Hercegovinës, një nga gjashtë republikat socialiste që përbënin ish-Jugosllavinë.
- Në krye të luftës për pavarësi gjatë viteve të luftës
Një nga pikat më të rëndësishme të kthesës që ndryshoi rrjedhën e jetës së Alija Izetbegoviq ishte lufta e përgjakshme në Bosnjë e Hercegovinë. Ndërsa Jugosllavia u shpërbë në fillim të viteve 1990, Ushtria Popullore Jugosllave (JNA) nxiti konflikte në Slloveni në vitin 1991, dhe menjëherë pas kësaj, shpërtheu dhuna në Kroaci. Po atë vit, konflikti u përhap në fshatrat Ravno dhe Popovo të Bosnjë e Hercegovinës.
Me shpërbërjen e Jugosllavisë, pavarësia e Bosnjë e Hercegovinës u bë gjithashtu objekt debati. Radovan Karaxhiq, një politikan serb i cili më vonë do të dënohej me burgim të përjetshëm dhe do të mbetej në histori si kriminel lufte për krimet e tij gjatë luftës së Bosnjës, kundërshtoi pavarësinë, duke argumentuar se popullsia muslimane në vend do të shfarosej nëse shpërthente lufta.
Referendumi historik i "pavarësisë" i mbajtur më 29 shkurt - 1 mars 1992, u bojkotua nga një pjesë e madhe e serbëve të Bosnjës. Prej atyre që dolën në votime, 99,7 për qind votuan "pro" pavarësisë.
Pas referendumit, Ushtria Popullore Jugosllave dhe forcat paramilitare serbe që ajo i armatosi nisën masakra në qytete të ndryshme të Bosnjë e Hercegovinës. Nën udhëheqjen e Izetbegoviqit, i cili u bëri thirrje të gjithë boshnjakëve t'u rezistonin këtyre sulmeve, forcat pro-pavarësisë filluan një luftë të vështirë.
Grupet paramilitare serbe, duke kërcënuar të "shkatërronin muslimanët", kryen masakra në shkallë të gjerë duke synuar civilët, përfshirë gratë dhe fëmijët. Pas sulmeve, shumë njerëz u dëbuan nga shtëpitë e tyre, gratë u përdhunuan, gjithçka që lidhej me Islamin dhe muslimanët u shkatërrua dhe civilët e burgosur në kampet e përqendrimit iu nënshtruan torturave të paimagjinueshme.
Ndërkohë, forcat që mbronin pavarësinë e vendit ishin të angazhuara në një luftë të ashpër me serbët në veri dhe lindje, dhe kroatët në jug dhe perëndim. Serbët kryen masakra dhe gjenocide në shkallë të gjerë në shumë qytete, përfshirë Sarajevën, kryeqytetin, të cilin e rrethuan për 3,5 vjet dhe u përpoqën ta shkatërronin si dhe Prijedorin, Bijelinën, Zvornikun, Vishegradin, Srebrenicën dhe Foçën.
- Marrëveshja e Paqes e Dejtonit dhe ajo deklaratë historike
Lufta në Bosnjë e Hercegovinë përfundoi me Marrëveshjen e Paqes së Dejtonit të nënshkruar në vitin 1995. Përafërsisht 200 mijë njerëz humbën jetën në luftë ndërsa më shumë se 1 milion njerëz u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre.
Me marrëveshjen, Bosnjë e Hercegovina u bë strukturë e përbërë nga dy entitete (Federata e Bosnjë e Hercegovinës dhe Republika Sërpska) dhe Distrikti Autonom i Bërçkos. Federata e Bosnjë e Hercegovinës u nda më tej në 10 kantone.
Deklarata e Izetbegoviqit në lidhje me marrëveshjen: "Kjo nuk është paqe e drejtë, por është më e mirë se vazhdimi i luftës", ka hyrë në histori.
Alija Izetbegoviqi, presidenti i parë i Bosnjë e Hercegovinës, e cila u bë "shtet i pavarur" pas një lufte 3,5-vjeçare, drejtoi gjithashtu Kryesinë e Presidencës së sapoformuar si presidenti i saj i parë.
- Një trashëgimi intelektuale e qëndrueshme dhe ndjeshmëri ndaj Palestinës
Pasi dha dorëheqje vullnetarisht në vitin 2000 për shkak të problemeve shëndetësore, Izetbegoviqi njoftoi në kongresin e partisë të vitit 2001 se nuk do të kandidonte përsëri. Izetbegoviqi, i cili ia kushtoi jetën e tij lirisë dhe pavarësisë së Bosnjë e Hercegovinës, la pas një shtet sovran të njohur në skenën ndërkombëtare.
Pak para vdekjes së tij, Alija Izetbegoviqi u takua me kryeministrin e atëhershëm dhe presidentin aktual të Türkiyes, Recep Tayyip Erdoğan. Izetbegoviq ndërroi jetë më 19 tetor 2003.
Në përputhje me testamentin e tij, në të cilin ai deklaroi se dëshironte të varrosej në një varr modest midis martirëve, Izetbegoviq u varros në Varrezat e Martirëve Kovaçi në Sarajevë pas një ceremonie mortore ku morën pjesë më shumë se 150 mijë njerëz nga vende të ndryshme.
I njohur për kontributet e tij intelektuale, Izetbegoviqi la një trashëgimi intelektuale që do të zgjasë për breza me veprat e tij si "Islami midis Lindjes dhe Perëndimit", "Deklarata Islame", "Arratisja ime drejt lirisë", "Dëshmia ime për historinë" dhe "Ne nuk do të jemi skllevër".
Duke iu afruar çështjes palestineze me ndjeshmëri të veçantë, Izetbegoviqi shkroi sa vijon në një letër drejtuar presidentit të atëhershëm të Palestinës, Yasser Arafat në Dejton të ShBA-së më 13 nëntor 1995:
"Në vitet tuaja të luftës, populli juaj ka treguar vendosmëri dhe udhëheqja juaj politike ka një vizion të qartë në lidhje me qëllimet kombëtare. Me ndihmën e Zotit, virtytet e bijve më të mirë të Palestinës do të japin fryte".
Idetë dhe lufta e Izetbegoviqit jetojnë në Bosnjë e Hercegovinë.
