Türkiye shënon të martën 88-vjetorin e vdekjes së themeluesit të Republikës, Udhëheqësit të Madh, Gazi Mustafa Kemal Ataturk, i cili udhëhoqi Luftën Kombëtare, siguroi Anadollin si atdhe të popullit turk dhe themeloi Republikën e Türkiyes, e cila muajin e kaluar festoi 103-vjetorin e saj.

Ataturk lindi në Selanik në vitin 1881

Me kërkesë të nënës së tij, Zübeyde Hanım, Mustafa Kemali e nisi arsimin fillor në shkollën e lagjes së Hafiz Mehmet Efendiut. Më vonë, me insistimin e të atit, Ali Rıza Efendi, u transferua në shkollën Shemsi Efendi, ku përfundoi arsimin fillor.

Fillimisht u regjistrua në Shkollën e Mesme Civile të Selanikut, por u largua me dëshirën e tij për të vazhduar studimet në Shkollën e Mesme Ushtarake të Selanikut.

Më pas, përfundoi Shkollën e Mesme Ushtarake të Manastirit si nxënësi i dytë më i mirë i klasës.

Krahas arsimimit ushtarak, Mustafa Kemali studioi edhe gjuhë të huaja, duke marrë mësime të frëngjishtes gjatë pushimeve verore në Selanik.

Në vitin 1899 u transferua në Istanbul për të ndjekur Akademinë Ushtarake, të cilën e përfundoi në vitin 1902 me gradën nëntoger.

Në vitin 1905 përfundoi Shkollën e Lartë të Shtabit të Përgjithshëm, duke diplomuar me gradën kapiten shtabi.

Po atë vit, Mustafa Kemal u caktua në Komandën e Ushtrisë së Pestë në Damask për të kryer stërvitjen si oficer shtabi.

Shërbimi i tij i dalluar në rajonin e Sirisë u shpërblye me Urdhrin e Mexhidijes, të klasit të pestë.

Në vitin 1907 u caktua në shtabin e Komandës së Ushtrisë së Tretë në Manastir, në Maqedoni (sot Maqedonia e Veriut), përpara se të shërbente në departamentin e saj të shtabit në Selanik.

Gjatë qëndrimit në Manastir dhe Selanik, Mustafa Kemal mori pjesë në Ushtrinë e Veprimit, e cila shtypi Incidentin e 31 Marsit në Istanbul në vitin 1909.

Ai gjithashtu mori pjesë në një operacion ushtarak për shtypjen e një kryengritjeje në Shqipëri në vitin 1910.

Pas zbarkimit të trupave italiane në Tripoli në vitin 1911, Mustafa Kemal u dërgua në Tobruk, ku komandoi forcat turke në Tobruk dhe Derna dhe siguroi fitoren kundër trupave italiane në Betejën e Tobrukut.

Më 6 mars 1912 u emërua komandant i Dernës. Më vonë, në tetor të po atij viti, iu bashkua Luftërave Ballkanike, duke shërbyer në njësitë ushtarake në Galipoli dhe Bolajër.

Ai luajti rol të rëndësishëm në rimarrjen e Dimetokës dhe Edrenesë.

“Nuk mund të ketë detyrë më të rëndësishme dhe më të shenjtë sesa mbrojtja e atdheut”.

Pas Luftërave Ballkanike, Mustafa Kemal u emërua atashe ushtarak në Sofje në vitin 1913.

Kur shpërtheu Lufta e Parë Botërore, ai i kërkoi zëvendëskomandantit të përgjithshëm që të caktohej në një detyrë aktive në frontin e luftës.

“Gjithmonë ka një vend për ju në ushtri. Megjithatë, ne e konsiderojmë më të rëndësishëm pozicionin tuaj si atashe ushtarak në Sofje, prandaj po ju mbajmë atje”, iu tha atij.

Mustafa Kemal iu përgjigj me një letër zëvendëskomandantit të përgjithshëm, Enver Pashës:

“Nuk mund të ketë detyrë më të rëndësishme dhe më të shenjtë sesa të shërbesh aktivisht në mbrojtjen e atdheut. Ndërsa miqtë e mi ndodhen në frontet e luftës, në vijat e zjarrit, unë nuk mund të qëndroj në Sofje si atashe ushtarak. Nëse nuk i kam cilësitë për të qenë oficer i rangut të parë, nëse ky është mendimi juaj, ju lutem ma thoni hapur”.

Pas këtij shkëmbimi, në vitin 1915 ai u emërua komandant i Divizionit të 19-të, i cili do të formohej në Tekirdağ nën Korpusin e Tretë, të komanduar nga Esat Pasha.

U nis drejt Samsunit pas pushtimit të vendit

Në korrik të vitit 1917, Mustafa Kemal Pasha u emërua komandant i Ushtrisë së Shtatë, duke shërbyer në Palestinë dhe Siri.

Edhe pse më pas u caktua të komandonte Ushtrinë e Dytë, ai e refuzoi këtë emërim dhe qëndroi në Istanbul pranë Shtabit të Përgjithshëm.

Po atë vit, ai shoqëroi princin e kurorës Vahdettin në Gjermani, ku inspektoi Shtabin e Përgjithshëm gjerman dhe frontet ushtarake.

Në vitin 1918, Mustafa Kemal u kthye në Frontin e Sirisë si komandant i Ushtrisë së Shtatë.

Ai paralajmëroi Istanbulin se forcat britanike synonin të pushtonin Iskenderunin dhe të rrethonin Ushtrinë e Shtatë gjatë tërheqjes së saj drejt veriut.

Kur trupat britanike morën kontrollin e Iskenderunit pa rezistencë më 9 nëntor 1918, Mustafa Kemal kritikoi, përmes telegrameve të shkëmbyera me qeverinë osmane, lëshimet e bëra ndaj Britanisë.

Ai paralajmëroi se vazhdimi i politikave të tilla do ta ekspozonte vendin ndaj ndërhyrjeve dhe pushtimeve të mëtejshme të huaja.

Më pas, u informua se Komanda e Grupit të Ushtrive Jëlldërëm dhe Ushtria e Shtatë ishin shpërbërë.

I vendosur për t'i dhënë fund gjendjes së pafuqisë së vendit, Mustafa Kemal ia dorëzoi komandën e trupave të tij Nihat Pashës, komandantit të Ushtrisë së Dytë, dhe po atë mbrëmje u largua me tren nga Adana drejt Istanbulit.

Ai qëndroi në Istanbul nga 13 nëntori 1918 deri më 16 maj 1919, duke diskutuar gjendjen e vendit me bashkëpunëtorët e tij të afërt.

Më pas, u nis drejt Samsunit në një udhëtim që do të shënonte fillimin e luftës për pavarësinë kombëtare.

Duke e mbajtur të fshehtë synimin për çlirimin e vendit nga pushtimi i huaj, Mustafa Kemal u largua nga Istanbuli me emërimin zyrtar si inspektor i Ushtrisë së Nëntë.

Ai mbërriti në Samsun më 19 maj 1919 dhe më 22 qershor shpalli Qarkoren e Amasjas.

Në këtë qarkore paralajmërohej se tërësia territoriale e atdheut dhe pavarësia e kombit ishin nën kërcënim, ndërsa njoftohej plani për mbajtjen e një kongresi në Sivas me qëllim organizimin e rezistencës kombëtare.

Më pas, Mustafa Kemal dha dorëheqjen nga detyra ushtarake dhe funksionet zyrtare në qeverinë osmane.

Ai kryesoi Kongresin e Erzurumit më 23 korrik 1919 dhe Kongresin e Sivasit më 4 shtator.

Në këto kongrese u miratuan vendime për mbrojtjen e atdheut nga pushtimi i huaj, krijimin e një qeverie të përkohshme, thirrjen e një kuvendi kombëtar dhe refuzimin e mandateve apo protektorateve të huaja.

Këto vendime hodhën themelet për krijimin e ardhshëm të Asamblesë së Madhe Kombëtare të Türkiyes.

Parlamenti turk nisi punën e tij historike në Ankara më 23 prill 1920, nën udhëheqjen e Mustafa Kemalit.

Ai u zgjodh kryetar i parlamentit

Themeloi Agjencinë Anadolu, dëshmitare të Luftës Kombëtare dhe Luftës për Pavarësi.

Shtatëmbëdhjetë ditë para mbledhjes së parlamentit, më 6 prill 1920, me udhëzimin e Mustafa Kemal Ataturkut u themelua Agjencia Anadolu.

E themeluar me qëllimin për ta “bërë zërin e Luftës Kombëtare të dëgjohet në mbarë botën”, agjencia raportoi ligjet e para të miratuara nga parlamenti turk dhe dëshmoi çdo fazë të Luftës Kombëtare dhe Luftës për Pavarësi.

Pavarësisht krijimit të një qeverie dhe parlamenti kombëtar, qeveria osmane dhe Fuqitë Aleate nënshkruan Traktatin e Sevresë më 10 gusht 1920.

“Traktati i Sevresë për ne nuk ekziston”

Në një intervistë për një korrespondent të gazetës “United Telegraph”, Ataturku theksoi se lëvizja kombëtare nuk e njihte traktatin.

“Traktati i Sevresë, i hartuar për të shkatërruar pavarësinë tonë politike, juridike, ekonomike dhe financiare dhe, në fund, për të mohuar e zhdukur të drejtën tonë për të ekzistuar, për ne nuk ekziston”.

Parlamenti turk e hodhi poshtë publikisht marrëveshjen e nënshkruar ndërmjet qeverisë osmane dhe Fuqive Aleate.

“Nuk mund të braktiset asnjë pëllëmbë e atdheut pa u lagur me gjakun e qytetarëve të tij”, tha ai.

Përparimi i forcave greke, të cilat kishin pushtuar Izmirin me mbështetjen e Fuqive Aleate, u ndal gjatë Betejës së Parë dhe të Dytë të İnönü-së në vitin 1921.

Një ofensivë e re greke, më 23 gusht 1921, shënoi fillimin e Betejës së Sakaryas.

Mustafa Kemal u dha trupave urdhrin e tij historik: “Nuk ka vijë mbrojtjeje, ka një sipërfaqe mbrojtjeje. Ajo sipërfaqe është i gjithë atdheu. Nuk mund të braktiset asnjë pëllëmbë e atdheut pa u lagur me gjakun e qytetarëve të tij”.

Grada “Marshall” dhe titulli “Gazi”

Nën komandën e kryekomandantit Mustafa Kemal Pasha, ushtria turke mposhti forcat greke në Betejën e Sakaryas.

Beteja, e cila zgjati 22 ditë, i shkaktoi humbje të mëdha ushtrisë greke.

Në shenjë mirënjohjeje për këtë fitore, Asambleja e Madhe Kombëtare i dha Mustafa Kemal Ataturkut gradën e marshallit dhe titullin “Gazi”, që do të thotë veteran lufte.

Pas fitores, më 13 tetor 1921 u nënshkrua Traktati i Karsit me republikat e Kaukazit, i ndjekur nga Marrëveshja e Ankarasë me Francën më 20 tetor, duke ndihmuar në përcaktimin e kufijve të sotëm të Türkiyes, me përjashtim të Hatayit.

Më 26 gusht 1922, ushtria turke nisi Ofensivën e Madhe nën komandën e Ataturkut, me qëllim çlirimin e atdheut nga pushtimi i huaj.

Ofensiva përfundoi me një fitore vendimtare kundër forcave greke në Betejën e Dumlupinarit, e njohur gjithashtu si Beteja e Kryekomandantit, më 30 gusht.

Duke ndjekur trupat greke në tërheqje, ushtria turke hyri në Izmir më 9 shtator 1922.

Fitoret ushtarake hapën rrugën për Armëpushimin e Mudanjas, të nënshkruar më 11 tetor 1922.

Më pas, forcat aleate u tërhoqën nga territoret turke që kishin pushtuar.

Lufta për Pavarësi u bë një kapitull përcaktues në historinë e vendit, duke dëshmuar vendosmërinë e popullit turk dhe duke i dhënë formë të ardhmes së tij.

U nënshkrua Traktati i Lozanës, dokumenti i pavarësisë së Türkiyes

Më 24 korrik 1923, u nënshkrua Traktati i Lozanës nga delegacioni turk, i kryesuar nga Ismet İnönü, dhe përfaqësuesit e Britanisë, Francës, Italisë, Japonisë, Greqisë, Rumanisë dhe Jugosllavisë.

“Ky traktat është një dokument që shpreh shembjen e një komploti të madh, i cili ishte përgatitur kundër kombit turk për shekuj me radhë dhe që besohej se ishte përmbyllur me Traktatin e Sevresë”, deklaroi Udhëheqësi i Madh.

Presidenti i parë i Republikës së Türkiyes

Ataturku studioi sistemin republikan të krijuar pas Revolucionit Francez, përfshirë parimet dhe institucionet e tij demokratike.

Megjithatë, ai besonte se modeli francez nuk mund të kopjohej thjesht në Türkiye.

Duke u mbështetur në njohuritë e tij për kushtet politike, shoqërore dhe ekonomike të vendit, ai përfytyroi një republikë që do të mundësonte shtrirjen e qeverisjes demokratike në të gjithë shoqërinë.

Gazetari dhe shkrimtari Falih Rıfkı Atay, një bashkëpunëtor i afërt i Ataturkut, përshkroi në librin e tij “Çankaya” ngjarjet që çuan drejt shpalljes së Republikës.

Sipas Atayt, rrethanat e jashtëzakonshme politike të asaj periudhe kërkonin një përcaktim të qartë kushtetues të formës së qeverisjes së Türkiyes, veçanërisht pasi përkrahësit e sulltanatit dhe kalifatit vazhdonin të kishin ndikim.

Fillimisht, Ataturku i mbajti të fshehta planet për shpalljen e Republikës, nga frika se një njoftim i parakohshëm mund të shkaktonte kundërshtime.

Në vend të kësaj, ai punoi për krijimin e kushteve që sistemi i ri të fitonte mbështetje të gjerë.

Në librin e tij “Nutuk” (Fjalimi), ai shpjegoi qasjen e tij:

“Pa e përmendur Republikën, ne po përpiqeshim ta organizonim administrimin e shtetit në përputhje me parimet e sovranitetit kombëtar, në mënyrë të tillë që ai në çdo moment të lëvizte drejt Republikës”.

Republika u shpall nga parlamenti turk më 29 tetor 1923 dhe Mustafa Kemal Ataturku u bë presidenti i saj i parë.

Udhëheqësi i Madh u zgjodh president katër herë radhazi deri në vdekjen e tij në vitin 1938, duke u bërë presidenti me mandatin më të gjatë në historinë e vendit.

Një atentat ndaj Ataturkut u parandalua më 14 qershor 1926, ndërsa personat përgjegjës u arrestuan në Izmir.

Duke komentuar komplotin në një deklaratë për Agjencinë Anadolu, ai tha:

“Nuk ka dyshim se kjo përpjekje e poshtër nuk ishte drejtuar aq shumë kundër personit tim, sa kundër Republikës sonë të shenjtë dhe parimeve të larta mbi të cilat ajo është themeluar. Trupi im i përulur një ditë me siguri do të kthehet në pluhur, por Republika e Türkiyes do të jetojë përgjithmonë”.

Më 24 nëntor 1934, Ligji nr. 2587 i dha Mustafa Kemalit mbiemrin Ataturk dhe ndaloi përdorimin e tij nga kushdo tjetër.

Arritjet në ekonomi, politikë të jashtme dhe bujqësi

Në vitin 1933, Ataturku nisi Planin Pesëvjeçar Industrial për të zbutur pasojat e Depresionit të Madh të vitit 1929 dhe për të përshpejtuar zhvillimin ekonomik të Türkiyes.

Gjatë presidencës së tij u shënuan gjithashtu arritje të rëndësishme në politikën e jashtme, përfshirë anëtarësimin e Türkiyes në Lidhjen e Kombeve, nënshkrimin e Paktit Ballkanik, Konventën e Montreux-së për regjimin e Ngushticave dhe Paktin e Sadabadit.

Këto nisma ndihmuan në forcimin e pozitës diplomatike dhe ndikimit rajonal të Türkiyes.

Ataturku i dha përparësi edhe bujqësisë dhe zhvillimit rural.

Duke filluar nga viti 1925, ai mbikëqyri për 13 vjet nisma sistematike bujqësore në ferma, duke shndërruar toka që më parë nuk ishin produktive në sipërfaqe të punueshme.

“Hatay është çështja ime personale”

Ataturku bëri përpjekje të konsiderueshme për të siguruar përfshirjen e Hatayit në Türkiye, duke e cilësuar këtë territor si “çështjen time personale”.

Ky synim u realizua në vitin 1939, pas vdekjes së tij.

Gjatë 57 viteve të jetës, Mustafa Kemal Ataturku iu përkushtua pavarësisë së kombit dhe atdheut të tij, duke lënë një trashëgimi të qëndrueshme përmes udhëheqjes ushtarake dhe politike.

I respektuar për gjenialitetin e tij ushtarak dhe politik, Mustafa Kemal Ataturku ndërroi jetë në Pallatin Dolmabahçe në Istanbul, më 10 nëntor 1938, në moshën 57-vjeçare, në orën 09:05.

Udhëtimi i fundit i Ataturkut drejt Anitkabirit

Më 16 nëntor 1938, trupi i Ataturkut u vendos në sallën ceremoniale të Pallatit Dolmabahçe për homazhe publike.

Tri ditë më vonë, arkivoli i tij u përcoll në një procesion drejt luftanijes “Yavuz”, e cila e transportoi në Izmit.

Po atë mbrëmje, eshtrat e tij u transferuan në një tren që kishte destinacion Ankaranë, të njëjtin mjet transporti që ai e kishte përdorur shpesh gjatë udhëtimeve të tij nëpër vend.

Më 20 nëntor, arkivoli u prit në Ankara nga zyrtarë shtetërorë dhe përfaqësues të huaj, përpara se të vendosej për homazhe publike jashtë parlamentit turk.

Pas një ceremonie madhështore shtetërore mortore, Ataturku u varros përkohësisht në Muzeun Etnografik të Ankarasë më 21 nëntor 1938.

Eshtrat e tij qëndruan aty deri më 10 nëntor 1953, kur u transferuan në Anitkabir, vendprehjen e tij të përhershme.

“Trupi im i përulur një ditë me siguri do të kthehet në pluhur, por Republika e Türkiyes do të jetojë përgjithmonë”, kishte thënë dikur Ataturku.

Tetëdhjetë e tetë vjet pas vdekjes së tij, trashëgimia e Gazi Mustafa Kemal Ataturkut vazhdon të zërë një vend qendror në zemrat e popullit turk, ndërsa Anitkabiri qëndron si simbol i përhershëm i kujtimit të tij në zemër të Türkiyes.