Përderisa Uashingtoni kërkon mënyra për t'i dhënë fund bllokadës në Gjir, vendet në të gjithë Lindjen e Mesme po shikojnë gjithnjë e më shumë përtej Ngushticës së Hormuzit, duke zgjeruar tubacionet ekzistuese dhe duke rigjallëruar korridoret e transportit të braktisura prej kohësh për të reduktuar varësinë nga një rrugë që është bërë gjithnjë e më e pranueshme ndaj konfliktit.
Nga Arabia Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe deri në Irak, Siri dhe Türkiye, qeveritë po eksplorojnë rrugë tokësore alternative të afta për të transportuar naftë, gaz dhe tregti, duke anashkaluar rrugën e ngushtë detare.
Analistët thonë se nëse kriza vazhdon, zhvendosja graduale e rajonit drejt këtyre korridoreve mund të dobësojë ndikimin e Iranit mbi tregjet globale të energjisë, duke ritrajtuar gjeografinë politike dhe ekonomike të Lindjes së Mesme.
Ekspertja për marrëdhëniet ShBA-Arabi dhe bashkëthemeluese e Qendrës kërkimore për Bashkëpunim dhe Ndërtimin e Paqes, Dania Koleilat Khatib thekson interesin rajonal në rritje për korridoret tokësore, nga tubacionet saudite dhe të EBA-së te tubacioni Siri-Irak dhe Rruga e Zhvillimit Irak-Türkiye.
“Hormuzi do të bëhet gjithnjë e më pak i rëndësishëm”, thotë Khatib për TRT World.
Disa rrugë tokësore ekzistuese dhe në zhvillim e sipër, përfshirë tubacionet dhe infrastrukturën tjetër rajonale, përfshijnë projektin e hekurudhës Hixhaz Saudite-Türikye të përuruar së fundmi, i cili synon të arrijë Gjirin e Omanit nga territori turk, duke anashkaluar Hormuzin.
“Është shumë më mirë të kesh rrugë alternative sesa të kesh një luftë me Iranin në Hormuz, sepse konflikti ushtarak me Iranin nuk garanton asnjë rezultat konkret edhe me përfshirjen e ShBA-së”, thotë ajo.
“ShBA-ja do të inkurajojë gjithashtu rrugët alternative dhe Lindja e Mesme do t'u drejtohet korridoreve alternative sepse rajoni nuk dëshiron t'i nënshtrohet shantazhit të Iranit”, shton ekspertja Khatib.
Türkiye dhe Arabia Saudite, dy peshat e rënda të Lindjes së Mesme së bashku me Pakistanin, kanë nënshkruar së fundmi një pakt ushtarak që sinjalizon synimin e tyre për të zhvilluar rrugë strategjike alternative për të mbrojtur interesat rajonale me forca të veta kundër çdo kërcënimi të mundshëm nga Izraeli, Irani apo dikush tjetër nga jashtë.
Alternativat në urgjencë
Rajoni nuk po fillon nga e para. Arabia Saudite dhe EBA-ja tashmë operojnë tubacione që lejojnë që një pjesë e eksporteve të tyre të naftës të anashkalojnë Ngushticën e Hormuzit, me një kapacitet të kombinuar prej gati 10 milionë fuçi në ditë, përafërsisht sa gjysma e vëllimit që kalonte përmes rrugës detare përpara krizës aktuale.
Tubacioni Lindje-Perëndim i Arabisë Saudite transporton naftë bruto nga fushat e naftës në lindje të mbretërisë drejt portit të Detit të Kuq në Yanbu, duke i siguruar Rijadit një rrugë alternative eksporti që shmang Gjirin. Në kapacitet të plotë, ai mund të transportojë deri në shtatë milionë fuçi naftë në ditë.
EBA-ja ka investuar gjithashtu në infrastrukturën anashkaluese përmes tubacionit Habshan-Fujairah, i cili lidh fushat e naftës të Abu Dhabit me Gjirin e Omanit, duke lejuar që eksportet të shmangin tërësisht Ngushticën e Hormuzit. Tubacioni mund të transportojë midis 1,5 dhe 1,8 milion fuçi në ditë.
Asnjëri nga këto vende nuk e konsideron infrastrukturën e tij ekzistuese të mjaftueshme.
Arabia Saudite po shqyrton zgjerimin e rrjetit të saj të tubacioneve për t'u lidhur me prodhuesit fqinjë të Gjirit ose ndërtimin e rrugëve të reja të eksportit, ndërsa EBA-ja ka përfunduar tashmë rreth gjysmën e një projekti të ri të tubacionit perëndim-lindje që përfundimisht mund të dyfishojë kapacitetin e saj të eksportit të naftës bruto përmes Fujairah.
“Disa nga alternativat më të mira për naftën bruto - Tubacioni Lindje-Perëndim i Arabisë Saudite, linja Habshan-Fujairah e EBA-së - kanë funksionuar mirë pavarësisht se janë brenda rrezes së armëve të Iranit, megjithëse kjo mund të ndryshojë në çdo moment”, thotë për TRT World Chris Newton, analist i lartë në Grupin Ndërkombëtar të Krizave (International Crisis Group).
Gjatë luftës, Irani ka shënjestruar impiantet e naftës si të EBA-së ashtu edhe të Arabisë Saudite nga Fujairah deri në Yanbu, duke sinjalizuar se edhe siguria e rrugëve alternative mund të kompromentohet dhe duke treguar se si gjeografia mund të bëhet një kurth vdekjeprurës.
Jo çdo shtet i Gjirit ka të njëjtën hapësirë manovrimi.
Ndryshe nga Arabia Saudite dhe EBA-ja, Kuvajti, Bahreini dhe Katari nuk kanë rrugë alternative eksporti që anashkalojnë Ngushticën e Hormuzit, duke i lënë ata shumë më të ekspozuar ndaj ndërprerjeve të zgjatura.
Analistët thonë se ato vende mund të duhet të mbështeten përfundimisht në infrastrukturën saudite ose emirate për të mbajtur në punë eksportet e tyre të energjisë.
Katari mund të përballet me sfida të veçanta sepse ekonomia e tij varet kryesisht nga gazi natyror i lëngshëm (LNG) sesa nga eksportet e naftës bruto.
“Nafta bruto ndoshta mund të ridrejtohet më së shumti në afat të shkurtër, por mallrat e tjerë si LNG-ja më pak”, thotë Newton.
Tjetërkund, Iraku po kërkon gjithashtu alternativa. Pas një rënieje të ndjeshme të eksporteve të naftës gjatë krizës së Hormuzit, Bagdadi ka rinovuar përpjekjet për të rigjallëruar tubacionin e braktisur prej kohësh Kirkuk-Banyas, i cili do të transportonte naftë bruto nëpër Siri drejt Mesdheut.
“Nga perspektiva e Sirisë, ne po e presim me padurim një projekt të tillë. Kjo nuk ka të bëjë thjesht me krijimin e një rruge tranziti. Kjo do të përfaqësonte një angazhim global ndaj Sirisë, ndaj rimëkëmbjes së saj dhe ndaj rëndësisë së saj strategjike, duke e kthyer vendin tonë në një korridor të madh rajonal”, thotë Omar Alhariri, gazetar dhe analist me përvojë politike siriane.
Megjithëse zhvillimi i korridoreve alternative rreth Ngushticës së Hormuzit mund të kushtojë midis 50 milionë dhe 100 milionë dollarë dhe të zgjasë me vite për t'u përfunduar, Alhariri argumenton se thjesht investimi në to mund të ruajë tregjet globale duke sinjalizuar se rajoni nuk është më tërësisht i varur nga një pikë e vetme bllokuese.
“Tregjet do të ishin më pak të prekshme ndaj panikut sa herë që lindin tensione që mund të kërcënojnë Ngushticën e Hormuzit, siç po dëshmojmë tani. Pika kyçe është se do të ekzistonte një Plan B”, thotë ai për TRT World.
“Është e rëndësishme t'i hiqet kjo kartë strategjike nga duart Iranit, sepse Teherani e kupton plotësisht ndikimin dhe rëndësinë e kontrollit të një pike të tillë kritike bllokuese”.
Përveç bisedimeve Siri-Irak, Ankaraja dhe Bagdadi, dy fqinjët që kanë operuar tubacionin e naftës Kirkuk-Ceyhan prej 970 kilometrash nga Iraku qendror në bregdetin mesdhetar të Türkiyes për dekada me radhë, kanë nënshkruar së fundmi një marrëveshje që lejon naftën bruto të rrjedhë në tregjet globale.
Tubacioni Kirkuk-Ceyhan është rruga më e madhe e eksportit të naftës bruto të Irakut, me një kapacitet maksimal prej deri në 1,5 milion fuçi në ditë.
Pas tensioneve në Hormuz, Iraku ka nisur gjithashtu së fundmi projektin e tubacionit Basra-Haditha me një kapacitet të planifikuar prej 2,5 milionë fuçi në ditë, i cili synon të transportojë naftë bruto jo vetëm në Baniyas të Sirisë dhe Ceyhan të Türkiyes në Mesdhe, por edhe në portin Aqaba të Arabisë Saudite në Detin e Kuq.
Alternativat që ndikojnë në ekuacionet rajonale
Analistët thonë se zhvillimi i korridoreve alternative të tregtisë dhe energjisë mund të ridistribuojë gradualisht ndikimin politik dhe ekonomik në të gjithë Lindjen e Mesme, duke reduktuar dominimin e Ngushticës së Hormuzit si portë kryesore eksportuese e rajonit.
“Divertimi i një vëllimi të caktuar të rrjedhës së naftës drejt këtyre korridoreve pritet të zhvendosë përqendrimin e tanishëm të pushtetit drejt vendeve që prillin këto projekte”, thotë për TRT World Rasim Ozcan, profesor i ekonomisë në Universitetin e Istanbulit.
“Sidoqoftë, shkalla e kapacitetit të tyre do të jetë faktori vendimtar. Meqenëse arritja e një kapaciteti mjaftueshëm të madh për të ndryshuar dukshëm status quo-në, nëse është fare e arritshme, do të merrte vite”, shton Ozcan, duke paralajmëruar se askush nuk duhet të presë rezultate të shpejta politike nga këto alternativa në afat të shkurtër.
Megjithatë, vetëm infrastruktura nuk do të përcaktojë suksesin e këtyre projekteve. Ekspertët thonë se qeveritë rajonale do të duhet gjithashtu të harmonizojnë interesat e tyre politike dhe ekonomike, përkundër mosmarrëveshjeve të vazhdueshme midis vendeve si Arabia Saudite dhe EBA-ja mbi një sërë çështjesh rajonale.
“Disa nga këto korridore të reja do të kërkonin ripunimin e marrëdhënieve politike dhe lidhjen e disa aktorëve së bashku në afat të gjatë - si eksportuesit e Gjirit me Jemenin dhe Sirinë, dhe potencialisht do t'i jepnin levë më të madhe gjeopolitike çdokujt që është i aftë të paraqesë një kërcënim të besueshëm ndaj alternativave, ndoshta edhe disa grupeve më të vogla”, thotë Newton.
“Ato gjithashtu do të ndikonin në marrëdhëniet tregtare që shtrihen jashtë rajonit - nëse më shumë energji nga Gjiri rrjedh drejt Mesdheut, ajo është padyshim më afër disa konsumatorëve sesa të tjerëve. Vlera e Kanalit të Suezit dhe të ardhurat e Egjiptit mund të ndryshojnë në varësi të korridoreve që do të ndërtohen faktikisht dhe se si kjo ndikon në trafikun e anijeve”.
Megjithatë, zgjerimi i korridoreve alternative nuk do t'i eliminonte rreziqet gjeopolitike të rajonit.
Analistët paralajmërojnë se tubacionet, hekurudhat dhe autostradat e reja mund të krijojnë thjesht caktues të rinj për Iranin dhe aleatët e tij rajonalë, përfshirë Huthit në Jemen dhe grupet e armatosura të mbështetura nga Irani në Irak.
“Çështja këtu është më pak logjistike sesa gjeopolitike. Edhe rrugët e propozuara tokësore përbëjnë krijimin e objektivave të rinj për iranianët dhe Huthit, të cilët mund të projektojnë fuqi ushtarake në të gjithë rajonin”, thotë për TRT World Victor Bruno, analist gjeopolitik.
Newton gjithashtu beson se Irani mund të përshtatet nëse rrugët alternative fillojnë të reduktojnë rëndësinë strategjike të Ngushticës së Hormuzit.
“Nëse vlera e Hormuzit do të reduktohej, ndikimi i Iranit mbi rajonin dhe ekonominë globale do të dobësohej deri në masën që ai do të ishte i paaftë të kërcënonte alternativat e Hormuzit. Kjo mund të thotë se Irani do të dyfishonte aftësinë e tij për të kërcënuar infrastrukturën energjetike rajonale përmes raketave, dronëve dhe proksive, ose mund të thotë stabilitet më të madh”, thotë ai.
Më tej, analistët bëjnë thirrje për kujdes kundër supozimit se korridoret tokësore mund të zëvendësojnë plotësisht tregtinë detare.
Rreth 80 për qind e tregtisë globale ende lëviz përmes detit, duke e bërë anashkalimin e plotë të Ngushticës së Hormuzit një perspektivë të pamundur.
“Ata duan që rrugët tokësore të bëjnë punën që bën oqeani”, thotë Bruno për TRT World.
“Kjo është një kërkesë mjaft e madhe”,
