Evropska unija decenijama nastoji da se pozicionira kao jedinstveni geopolitički projekat, sposoban da spoji ekonomsku moć s jedinstvenim glasom vanjske politike. Međutim, najnovije diskusije u Briselu, Parizu i Berlinu o mogućem smanjenju ovlaštenja ministrice vanjskih poslova EU Kaje Kallas i preraspodjeljivanju funkcija vanjske politike između institucija Unije i nacionalnih prijestolnica pokazuju da evropski model vanjske politike ulazi u ozbiljnu krizu.
Diskusije su potaknute prijedlozima Francuske i Njemačke za reformu sistema vanjske politike EU. U Parizu i Berlinu se razmatra mogućnost ograničavanja nezavisnosti visoke predstavnice EU za vanjske poslove Kaje Kallas i preraspodjele nekih ovlaštenja Evropske službe za vanjsko djelovanje između Evropske komisije, Evropskog vijeća i nacionalnih vlada.
Dovedena je u pitanje i uloga same diplomatske službe EU, koja raspolaže mrežom od više od 140 predstavništava širom svijeta. Zagovornici reforme tvrde da postojeći sistem pati od dupliranja nadležnosti i da ne odgovara novim geopolitičkim realnostima, dok kritičari upozoravaju na rizik daljeg slabljenja jedinstvene vanjske politike Unije.
Nije riječ samo o birokratskoj reformi. U suštini, Evropa počinje da preispituje samu koncepciju „strateškog jedinstva“, koja se smatrala jednim od temelja evropske integracije nakon završetka Hladnog rata.
Uzroci ove krize gomilali su se godinama, ali su ih upravo događaji posljednjih godina učinili očiglednim. Rat u Ukrajini, kriza na Bliskom istoku, rastuća konfrontacija između SAD-a i Kine, energetska nestabilnost i jačanje globalne konkurencije pokazali su da EU nije u stanju da brzo i efikasno reaguje kao jedinstven politički subjekt.
Formalno, Evropska unija ima zajedničku vanjsku politiku, ali u praksi ključne odluke i dalje donose najveće države – prije svega Francuska i Njemačka. Zato današnje rasprave ne izgledaju kao tehnička modernizacija, već kao priznanje ograničenosti postojećeg modela.
Sama struktura vanjske politike EU od početka je sadržavala unutrašnju kontradikciju. S jedne strane, Brisel je težio centralizaciji diplomatije, stvaranju zajedničkih institucija i formiranju jedinstvenog stava o međunarodnim pitanjima.
S druge strane, nacionalne države nikada nisu bile spremne da se u potpunosti odreknu vlastitog suvereniteta u oblasti vanjske politike i sigurnosti. Posebno to važi za velike zemlje koje imaju ozbiljne historijske, vojne i geopolitičke ambicije.
Francuska se tradicionalno posmatra kao samostalan globalni centar moći. Njemačka, uprkos opreznijem pristupu, također teži da igra vodeću ulogu u oblikovanju evropske strategije. Kao rezultat toga, Evropska unija se često nalazi taocem suprotstavljenih nacionalnih interesa država članica. Posljednje krize samo su dodatno pojačale tu neravnotežu.
Ukrajinski sukob posebno je jasno pokazao ograničenja jedinstvene evropske diplomatije. Uprkos deklaracijama o jedinstvu, unutar EU postojale su ozbiljne razlike u stavovima o sankcijama, isporuci oružja, energetskoj politici i budućim odnosima s Rusijom.
Najtvrđu liniju tradicionalno su zastupale Poljska i baltičke zemlje, dok je dio država zagovarao očuvanje barem minimalnih kanala političkog dijaloga s Moskvom i oprezniji pristup pojedinim odlukama. Na kraju su mnoge strateške odluke bile donošene ne kroz institucije EU, već kroz neformalne dogovore između vodećih država i NATO-a, pod vodstvom Sjedinjenih Američkih Država.
Slična situacija prisutna je i na Bliskom istoku. EU nije uspjela da zauzme jedinstven stav o izraelsko-palestinskom sukobu. Neke zemlje zagovaraju bezuslovnu podršku Izraelu, dok druge traže oštriju kritiku izraelske politike i jaču zaštitu humanitarnih prava Palestinaca. Kao rezultat toga, Brisel često djeluje više kao platforma za usklađivanje suprotstavljenih stavova nego kao samostalan akter vanjske politike.
Upravo u tom kontekstu treba posmatrati sadašnje prijedloge o reformi evropske diplomatije. Francuska i Njemačka zapravo pokušavaju prilagoditi sistem političkoj stvarnosti. Glavni cilj je povećati brzinu donošenja odluka i smanjiti birokratsku tromost. Međutim, to istovremeno znači i jačanje uloge najvećih država Evropske unije.
Najveću korist od takvih reformi, vjerovatno, imale bi upravo vodeće evropske sile. Slabljenje centralizovane diplomatske strukture automatski povećava prostor za nacionalne inicijative Pariza i Berlina. Za Evropsku komisiju to, s druge strane, može značiti djelimičan gubitak političkog utjecaja. Nacionalne vlade dobijaju mogućnost da aktivnije vode vlastitu vanjsku politiku, koristeći mehanizme EU prvenstveno kao instrument koordinacije.
Međutim, prerano je govoriti o potpunom ukidanju zajedničke vanjske politike Evropske unije. Umjesto toga, govorimo o prelasku na fleksibilniji model, gdje će se jedinstvena strategija kombinovati sa širenjem kapaciteta pojedinačnih država. Takav sistem se može pokazati pragmatičnijim, ali istovremeno nosi rizik daljnje fragmentacije EU.
Posebno važno ostaje pitanje budućih odnosa Evrope s globalnim centrima moći. U odnosima s Rusijom Evropska unija će vjerovatno zadržati čvrst kurs, ali će unutar Unije jačati rasprave o potrebi postepenog obnavljanja dijaloga. Ekonomski problemi, energetska zavisnost i umor evropskog društva od konfrontacije mogu podstaći dio evropskih elita da traži realističniji pristup.
U odnosima s Kinom situacija je još složenija. Evropa se sve više nalazi između dva globalna centra moći – Sjedinjenih Američkih Država i Kine. S jedne strane, EU je zainteresovana za očuvanje strateškog partnerstva s Washingtonom. S druge strane, evropska ekonomija je kritično zavisna od kineskog tržišta. Upravo zbog toga unutar EU jačaju sporovi između zagovornika strogog ograničavanja kineskog utjecaja i onih koji se zalažu za pragmatičniju saradnju.
Za Sjedinjene Države moguća reforma evropske diplomatije ima dvostruki karakter. Washington je zainteresovan za efikasniju Evropu koja može preuzeti veću odgovornost u oblasti sigurnosti. Međutim, istovremeno jačanje uloge nacionalnih država može zakomplikovati koordinaciju unutar zapadnog bloka. SAD tradicionalno lakše sarađuje s centralizovanim strukturama nego s mnoštvom samostalnih aktera.
Kada je riječ o zemljama Globalnog juga, ovdje problem za Evropu ima već sistemski karakter. Mnoge države Azije, Afrike i Latinske Amerike sve češće doživljavaju EU kao dio zapadnog političkog sistema, usko povezanog s američkom strategijom. To ograničava mogućnosti Brisela da nastupa kao neutralni posrednik. Štaviše, dvostruki standardi evropske politike – posebno u pitanjima međunarodnog prava i humanitarnih kriza – ozbiljno potkopavaju povjerenje u EU u mnogim regionima svijeta.
Iz turske perspektive, ovi procesi djeluju prilično logično. Ankara je odavno ukazivala na strukturna ograničenja evropske vanjske politike. Turkiye se godinama suočava s činjenicom da se odluke EU često ne formiraju na osnovu zajedničkih principa, već pod uticajem interesa pojedinih država i unutrašnjopolitičkih kalkulacija. Današnja kriza samo čini te kontradikcije vidljivijim.
Za Turkiye, slabljenje centralizovane evropske diplomatije otvara i rizike i mogućnosti. S jedne strane, jačanje uloge nacionalnih država može olakšati razvoj bilateralnih odnosa s ključnim evropskim zemljama. S druge strane, dalja fragmentacija EU može otežati strateški dijalog između Ankare i Evrope u cjelini.
U konačnici, aktuelne diskusije unutar Evropske unije odražavaju širi globalni proces. Svijet se postepeno udaljava od modela liberalnog univerzalizma i ulazi u eru intenzivnije geopolitičke konkurencije, gdje nacionalni interesi ponovo postaju odlučujući faktor u međunarodnoj politici. U takvim uslovima, EU je primorana da se prilagodi ovoj novoj realnosti ako Evropa želi da sačuva političko jedinstvo, a da pritom ne izgubi efikasnost i globalni utjecaj.
*Mišljenja izražena u ovom članku su autorova i ne odražavaju nužno uređivačku politiku TRT Balkan.
