Britanska Zelena stranka, čiji je lider Zack Polanski Jevrej, nedavno je opisala cionizam kao etnonacionalistički politički projekt, što je izazvalo žestoku raspravu o prirodi ideologije na kojoj je Izrael osnovan.
Cionizam se pojavio krajem 19. stoljeća, pod utjecajem evropskih jevrejskih intelektualaca poput Mosesa Hessa, Theodora Herzla i Nathana Birnbauma, djelimično kao odgovor na antisemitizam na Zapadu.
Ipak, paradoksalno je prihvatio ideju jevrejske nadmoći nad autohtonim stanovništvom Palestine, uskraćujući Palestincima pravo na samoopredjeljenje i ostvarivanje njihovih nacionalnih težnji.
Izraelska zvjerstva u Gazi i na okupiranoj Zapadnoj obali od 7. oktobra, koja su neke vodeće međunarodne organizacije i politolozi opisali kao genocid, navela su analitičare da ustvrde kako je cionizam sve više poprimio rasistički karakter.
Riječ je o posebno ozbiljnoj optužbi protiv države koja je velik dio svog historijskog legitimiteta crpila iz Holokausta, tokom kojeg je nacistička Njemačka ubila milione evropskih Jevreja u Drugom svjetskom ratu.
„Nakon genocida u Gazi, počinjenog kao odgovor na napad Hamasa 7. oktobra, rasistički karakter Izraela ponovo je izašao na vidjelo“, čime je cionizam ozbiljno diskreditiran, smatra Richard Falk, istaknuti jevrejsko-američki profesor međunarodnog prava.
Međunarodne kritike cionizma dodatno su pojačane rasističkim izjavama i izjavama koje pozivaju na genocid visokih izraelskih zvaničnika, uključujući premijera Benjamina Netanyahua, od 7. oktobra.
Istovremeno, proizraelske grupe nastoje izjednačiti kritiku cionizma s antisemitizmom, što kritičari smatraju pokušajem da se Izrael zaštiti od međunarodne odgovornosti.
Od opisa cionizma koji je ponudila britanska Zelena stranka do nalaza specijalne izvjestiteljice Ujedinjenih nacija za okupirane palestinske teritorije Francesce Albanese i Istražne komisije Vijeća za ljudska prava UN-a, kojom predsjedava Navi Pillay, ovi događaji „produbili su percepciju cionizma kao agresivne ideologije“, rekao je Falk za TRT World.
Sve veća agresivnost cionizma postala je „odbojna mnogim zemljama svijeta, o čemu svjedoči napuštanje sjednice od strane brojnih delegacija kada je došao red na Netanyahuovo obraćanje na nedavnom zasjedanju Generalne skupštine UN-a“, kaže on.
Slučaj britanske Zelene stranke ponovo je probudio sjećanja na Rezoluciju 3379 Generalne skupštine UN-a, usvojenu 10. novembra 1975. godine, kojom je utvrđeno da je cionizam oblik rasizma. Rezolucija je usvojena sa 72 glasa za i 32 protiv, dok je 35 država bilo suzdržano.
Rezolucija je dobila ogromnu podršku zemalja globalnog juga, iako su latinoameričke države bile podijeljene, a zapadne zemlje uglavnom su joj se protivile.
„Rezolucija je povučena 1991. godine pod pritiskom Izraela i SAD-a, ali bez ikakvog obrazloženja za njeno povlačenje ili oslobađanja Izraela od ranije iznesenih optužbi“, rekao je Falk za TRT World.
U izvještaju iz 2017. godine, koji je naručila Ekonomska i socijalna komisija UN-a za zapadnu Aziju (ESCWA), Falk i Virginia Tilley, američka politologinja specijalizirana za etničke i rasne sukobe, zaključili su da je Izrael uspostavio sistem rasne diskriminacije nad Palestincima.
„Uprkos odlučnom protivljenju Izraela da bude označen kao država apartheida, ta je zemlja praktično priznala osnovanost takve optužbe Osnovnim zakonom koji je Knesset usvojio 2018. godine, a kojim je proglašena nadmoć Jevreja u Izraelu i pravo na samoopredjeljenje isključivo dodijeljeno jevrejskom narodu, dok je hebrejski proglašen jedinim službenim jezikom“, kaže Falk.
Mnogi smatraju da Osnovni zakon, koji je donijela Netanyahuova vlada, predstavlja kodifikaciju cionističkih načela u okviru izraelskog ustavnog poretka.
Je li cionizam oduvijek bio rasistički?
Osim događaja od 7. oktobra, neki izraelski historičari smatraju da je cionizam rasistička ideologija još od osnivanja Izraela 1948. godine, odbacujući tvrdnje da su postojale različite verzije cionizma.
Dok noviji narativ sugerira da su se izraelske rasističke i diskriminatorne politike pojavile za vrijeme premijera Benjamina Netanyahua i njegovih krajnje desničarskih koalicionih partnera, izraelski historičar i politolog Ilan Pappe tvrdi da je rasizam oduvijek bio ključni element identiteta jevrejske države, opisujući „liberalni cionizam“ kao „iluziju“.
U nedavnom intervjuu, Pappe je odbacio ovu razliku, rekavši da je „problem u cionizmu u svim njegovim oblicima“, koji je, kao državna ideologija Izraela, „stajao iza etničkog čišćenja 1948. godine i vojne uprave nad Palestincima“.
Prema Pappeu, zastrašivanje Palestinaca unutar Izraela od 1948. godine, kao i metode koje se koriste protiv Palestinaca i podrška ilegalnim doseljenicima na teritorijama okupiranim od 1967. godine, predstavljaju „rezultate i provođenje cionističke ideologije“.
Britansko-izraelski historičar Avi Shlaim, koji se izjašnjava kao arapski Jevrej, smatra da je „liberalni cionizam“, čak i ako je nekada postojao u Izraelu, sada „mrtav“ pod Netanyahuom, posebno nakon usvajanja krajnje desničarskih politika od 7. oktobra.
„Ovo obećanje nikada nije ispunjeno. To je bio samo jedan od brojnih primjera ogromnog jaza između liberalne cionističke retorike o univerzalnim vrijednostima i diskriminatorne, rasističke stvarnosti, jaza koji su izraelski lideri ispunili licemjerjem i obmanama“, napisao je Shlaim u članku prošlog mjeseca.
„Jedna od rijetkih stvari koje se mogu reći u prilog sadašnjoj izraelskoj vladi krajnje desnice jeste to da je odbacila liberalnu retoriku i svima jasno pokazala ružnu stvarnost savremenog izraelskog društva“, dodao je.
Međutim, Alon Liel, bivši generalni direktor izraelskog Ministarstva vanjskih poslova, nudi drugačiju perspektivu, tvrdeći da je njegova zemlja prije tri decenije „imala drugačiju vrstu cionizma“.
„Povratak izjednačavanja cionizma s rasizmom definitivno je posljedica posljednjeg rata, posebno zbog broja žrtava i razaranja u Gazi“, rekao je Liel za TRT World.
Tokom godina, cionizam, koji se prvobitno smatrao sekularnom ideologijom, „postao je nacionalističkiji i mesijanskiji“, prema Lielu.
On ukazuje na sve veći utjecaj krajnje desničarskih grupa u Izraelu, što neki analitičari povezuju sa spajanjem revizionističkog i mesijanskog cionizma.
Cionizam: kolonijalizam naseljavanja
Zapadne imperijalne sile vladale su velikim dijelom svijeta, od Amerika i Afrike do jugoistočne Azije i Bliskog istoka, povlačeći mnoge današnje međunarodne granice. Međutim, kolonijalna vlast uglavnom se povukla nakon Drugog svjetskog rata, kada su bivše kolonije stekle nezavisnost.
Uprkos ovom valu dekolonizacije, Izrael se, nakon oružanih pohoda cionističkih militantnih grupa poput Hagane i Irguna, uspostavio kao država kolonijalizma naseljavanja u Palestini, zemlji koju je njeno autohtono stanovništvo naseljavalo stoljećima.
U tom historijskom kontekstu, stručnjaci tvrde da cionizam predstavlja kolonijalni projekt naseljavanja.
„Cionizam je pokret kolonijalnog naseljavanja koji se otvoreno tako i sam definira, a njegova glavna politička tvorevina – Država Izrael – jeste država kolonijalnog naseljavanja. Logika kolonijalizma naseljavanja podrazumijeva uklanjanje starosjedilaca kako bi se preuzela njihova zemlja i resursi. Etničko čišćenje je sredstvo kojim se taj cilj ostvaruje“, smatra Shlaim.
Cionistički lideri također su se oslanjali na evropske orijentalističke stavove i kolonijalnu historiju kontinenta kako bi pridobili podršku za svoj projekt, predstavljajući se kao predstavnici zapadne civilizacije na Bliskom istoku, gdje većinu stanovništva čine muslimani.
Iako je cionizam prvobitno bio „pokret među Jevrejima koji se suprotstavljao rasizmu utkanom u evropski antisemitizam“, istovremeno je „imao vlastiti rasistički pogled na svijet, koji se može povezati s orijentalističkim shvatanjem zapadne kulturne nadmoći i zanemarivanjem prava onih koji se smatraju inferiornim neevropskim narodima, posebno u zemljama Bliskog istoka i Sjeverne Afrike (MENA) s muslimanskom većinom“, kaže Falk.
„Nakon Drugog svjetskog rata, orijentalistički stavovi, udruženi s osjećajem liberalne krivice zbog toga što je Hitleru bilo dopušteno da provodi ekstremne oblike antisemitizma, doveli su do cionističkog projekta kolonijalnog naseljavanja s ciljem uspostavljanja vlastite države u Palestini. Cionisti su se pritom pretvarali da prihvataju podjelu kao rješenje, ali se nikada nisu odrekli vizije jedinstvenog izraelskog suvereniteta nad cijelom Palestinom.“
Budućnost cionizma
Ako cionizam nastavi svojim sadašnjim agresivnim putem, kakva budućnost čeka Izrael?
Vlada Benjamina Netanyahua, koja je pokrenula vojne kampanje u Gazi, Libanu i Iranu, djeluje uvjereno u ispravnost svog pristupa, tvrdeći da mijenja „lice Bliskog istoka“.
Međutim, neki historičari smatraju da bi izraelsko prihvatanje sve agresivnijeg oblika cionizma, vođenog ambicijama čija se realizacija nastoji ostvariti u kraćem roku nego što je to bio slučaj s ranijim generacijama cionista, moglo nagovijestiti završnu fazu te ideologije.
„Historijski gledano, uz određenu dozu opreza, spreman sam reći da je ovo posljednja faza cionizma. Kada je riječ o takvim razvojnim putanjama ideoloških pokreta, bilo da je riječ o kolonijalnim projektima ili imperijama, obično je posljednje poglavlje ono najnemilosrdnije i najambicioznije. A onda se pretjera, nakon čega slijede pad i raspad“, rekao je Pappe u intervjuu prošle godine.
Poput Pappea, Gregory Simmons, nezavisni istraživač i akademik, vidi sumornu budućnost cionizma izvan Izraela i kruga njegovih zapadnih pristalica.
Simmons tvrdi da su izraelski postupci u Gazi i vojne kampanje širom Bliskog istoka oslabili javnu podršku i saosjećanje s Izraelom, čak i u zapadnim zemljama, istovremeno udaljavajući jevrejske zajednice u inostranstvu i pretvarajući cionizam u „globalno toksičnu ideologiju“.
Liel, međutim, zauzima oprezniji stav. Bivši izraelski diplomata kaže da želi sačekati rezultate izbora 27. oktobra prije nego što procijeni budućnost cionizma.
On smatra da je ta ideologija u Izraelu „veoma čvrsto ukorijenjena“, istovremeno priznajući da je na međunarodnom planu „sve više odbačena“.
Nathan Birnbaum, austrijsko-jevrejski pisac i novinar kojem se pripisuje zasluga za skovanje termina cionizam, pruža historijski primjer promjene stavova prema toj ideologiji.
Uprkos tome što je pomogao u organizaciji Prvog cionističkog kongresa u Baselu 1897. godine i obavljao dužnost generalnog sekretara Cionističke organizacije, Birnbaum je kasnije postao vatreni protivnik cionizma i uspostavljanja jevrejske države u Palestini.
