H Αθήνα πιστεύει ότι ο τρόπος για να θεωρηθεί άκυρη μια συμφωνία είναι να την κηρύσσει κανείς άκυρη αρκετές φορές.
Η Ελλάδα αμφισβήτησε επανειλημμένα το Μνημόνιο Κατανόησης του 2019 μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών δικαιοδοσίας, βασιζόμενη στην πεποίθηση ότι ο πολιτικός διχασμός στη Λιβύη θα εμπόδιζε την επικύρωσή του. Ωστόσο, ο υπολογισμός της Ελλάδας αντιμετώπισε ένα εμπόδιο στις 20 Οκτωβρίου.
Η Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης ενέκρινε ομόφωνα τη συμφωνία στη Βεγγάζη, ενώ το Ανώτατο Κρατικό Συμβούλιο, με έδρα την Τρίπολη, χαιρέτισε την απόφαση ως θετική εξέλιξη. Έτσι, οι δύο ανταγωνιστικοί θεσμοί της Λιβύης κατέληξαν ουσιαστικά σε συμφωνία για ένα μνημόνιο στο οποίο η Αθήνα αντιτίθεται εδώ και χρόνια.
Για μήνες, η Άνκαρα επιδίωξε να αναπτύξει δεσμούς και με τις δύο πλευρές στη Λιβύη, οι οποίες ακολουθούν διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις. Φιλοξένησε τον Σαντάμ Χαφτάρ, επαναλειτούργησε το προξενείο της στη Βεγγάζη και μεσολάβησε για στρατιωτικές επαφές μεταξύ της ανατολικής και της δυτικής Λιβύης. Τον Αύγουστο, ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, επισκέφθηκε τη Βεγγάζη και συναντήθηκε με τον Χαλίφα Χαφτάρ και άλλα ανώτατα στελέχη της ανατολικής Λιβύης.
Ενώ η Αθήνα βασίζονταν στον διχασμό στη Λιβύη, η Άνκαρα επικεντρώθηκε στην λύση του διχασμού. Η έγκριση της συμφωνίας ανέδειξε τα όρια της ελληνικής στρατηγικής και έφερε στο προσκήνιο νέες νομικές και διπλωματικές αντιρρήσεις.
Το έγγραφο καταχώρισης με αριθμό 56119
Το Μνημόνιο Κατανόησης μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, που υπογράφηκε στις 27 Νοεμβρίου 2019, τέθηκε σε ισχύ στις 8 Δεκεμβρίου 2019 και καταχωρίστηκε στη Γραμματεία του ΟΗΕ με αριθμό 56119.
Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι η καταχώριση στον ΟΗΕ δεν προσδίδει νομική ισχύ στη συμφωνία. Παρότι η καταχώριση από μόνη της δεν θεμελιώνει την εγκυρότητα μιας συμφωνίας, το άρθρο 102 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών επιτρέπει την επίκληση των καταχωρισμένων συμφωνιών ενώπιον των οργάνων του ΟΗΕ.
Η Αθήνα υποστηρίζει επίσης ότι το μνημόνιο δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη. Ωστόσο, πρόκειται για γενική αρχή του δικαίου των συνθηκών. Σύμφωνα με το άρθρο 34 της Σύμβασης της Βιέννης, οι συνθήκες δεν δημιουργούν δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τρίτα κράτη χωρίς τη συγκατάθεσή τους. Η ίδια αρχή ισχύει και για τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης που υπέγραψε η Ελλάδα με την Αίγυπτο το 2020, η οποία δεν επιβάλλει υποχρεώσεις στην Τουρκία ή τη Λιβύη. Ο ρωμιοκύπριος δικηγόρος Νικόλας Α. Ιωαννίδης αναγνώρισε ότι η συμφωνία Αθήνας-Καΐρου δεν μπορεί να ακυρώσει το Μνημόνιο Κατανόησης Τουρκίας-Λιβύης.
Η βαθύτερη διαφωνία αφορά τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να οριοθετούνται οι θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Ελλάδα υποστηρίζει ότι το μνημόνιο παραβιάζει τα θαλάσσια δικαιώματά της. Η Τουρκία, από την πλευρά της, υποστηρίζει ότι τα νησιά δεν πρέπει να έχουν αυτομάτως πλήρη επήρεια όταν οι θαλάσσιες προεκτάσεις τους επικαλύπτονται με τις θαλάσσιες προεκτάσεις γειτονικών ηπειρωτικών κρατών.
Σε επιστολή της προς τον ΟΗΕ, η Άνκαρα υπογράμμισε ότι τα νησιά δεν πρέπει να αποκόπτουν τη θαλάσσια προέκταση μιας ηπειρωτικής ακτής και ότι το μήκος και η κατεύθυνση των ακτογραμμών αποτελούν σημαντικούς παράγοντες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Τουρκίας, το μήκος των ακτών της στην Ανατολική Μεσόγειο ανέρχεται σε περίπου 1.870 χιλιόμετρα, ενώ οι ακτές της Ελλάδας στην ίδια θαλάσσια λεκάνη έχουν μήκος 167 χιλιόμετρα.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, στην οποία η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος, προβλέπει στο άρθρο 83 την επίτευξη δίκαιης λύσης κατά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Το άρθρο 121 αναγνωρίζει επίσης τα δικαιώματα των νησιών σε κάθε διαφορά οριοθέτησης, χωρίς να καθορίζει την ακριβή επήρειά τους.
Οι αποφάσεις διεθνών δικαστηρίων έχουν επίσης αναγνωρίσει τη σημασία της γεωγραφίας. Στην υπόθεση Λιβύης-Μάλτας, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης προσαρμόσε τη γραμμή οριοθέτησης λαμβάνοντας υπόψη τους σχετικούς γεωγραφικούς παράγοντες. Στην υπόθεση της Μαύρης Θάλασσας, δεν αναγνώρισε στο Νησί των Όφεων πρόσθετη επήρεια πέραν των χωρικών υδάτων του.
Και η ίδια η Ελλάδα έχει αποδεχθεί ρυθμίσεις όσον αφορά τα δικαιώματα των νησιών. Σε ομιλία του το 2020, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης αναγνώρισε ότι ορισμένα ελληνικά νησιά είχαν μειωμένη επήρεια στο πλαίσιο της συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης με την Ιταλία.
Αυτά τα παραδείγματα ενισχύουν το επιχείρημα της Άνκαρα ότι η θαλάσσια οριοθέτηση δεν μπορεί να καθορίζεται αποκλειστικά από την ύπαρξη νησιών.
Η Τουρκία υποστηρίζει ότι οι ακτές της νοτιοδυτικής Ανατολίας και της βορειοανατολικής Λιβύης βρίσκονται η μία απέναντι από την άλλη για τους σκοπούς της οριοθέτησης. Το άρθρο 1 του Μνημονίου Κατανόησης ορίζει το συμφωνημένο όριο ως γραμμή ίσης απόστασης.
Για την Άνκαρα, η συμφωνία στηρίζει επίσης το ευρύτερο ναυτικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Η έγκριση του κειμένου από τη Λιβύη προσέδωσε εκ νέου πολιτική στήριξη σε μια ρύθμιση την οποία η Ελλάδα προσπαθούσε επί χρόνια να υπονομεύσει.
Οι διπλωματικές αντιρρήσεις της Ελλάδας
Στις 20 Οκτωβρίου, το υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας χαρακτήρισε το μνημόνιο «άκυρο». Η Αίγυπτος επανέλαβε την αντίθεσή της στη ρύθμιση την επόμενη ημέρα.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας, Γιώργος Γεραπετρίτης, υποστήριξε ότι η έγκριση δεν προσδίδει καμία πρόσθετη νομική ισχύ στο μνημόνιο, αμφισβητώντας παράλληλα τη νομιμότητα της λιβυκής κυβέρνησης που το υπέγραψε.
Ωστόσο, η Ελλάδα είχε προηγουμένως επικαλεστεί ως λόγο απόρριψης της συμφωνίας το γεγονός ότι δεν είχε εγκριθεί από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης. Τώρα που το κοινοβούλιο την ενέκρινε, η Αθήνα υποστηρίζει ότι η απόφαση δεν έχει καμία νομική ισχύ.
Αυτή η μεταστροφή αναδεικνύει την ασυνέπεια του διπλωματικού επιχειρήματος της Ελλάδας.
Το ψήφισμα 2259 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ ενέκρινε τη Λιβυκή Πολιτική Συμφωνία και αναγνώρισε τότε την Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας ως τη μοναδική νόμιμη κυβέρνηση της Λιβύης.
Η ΕΕ υποστήριξε επίσης τη θέση της Ελλάδας. Στις 20 Οκτωβρίου, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, χαρακτήρισαν το μνημόνιο «άκυρο» και εξέφρασαν τη λύπη τους για την απόφαση του λιβυκού κοινοβουλίου.
Η διαμάχη περιλαμβάνει επίσης τον χάρτη της Σεβίλλης, ο οποίος, σύμφωνα με την Τουρκία, περιορίζει σημαντικά τη θαλάσσια δικαιοδοσία της. Ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διευκρίνισε το 2020 ότι δεν ήταν η ίδια εκείνη που είχε ζητήσει τη σύνταξη του χάρτη, ενώ και η πρεσβεία των ΗΠΑ στην Άνκαρα ανακοίνωσε ότι ο χάρτης δεν έχει νομική σημασία.
Η διαμάχη εκτείνεται ανατολικότερα, έως το Καστελόριζο και την Ρωμαίικη Διοίκηση της Νότιας Κύπρου. Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η πλήρης θαλάσσια επήρεια του Καστελόριζου θα συνδύαζε τις ελληνικές θαλάσσιες διεκδικήσεις με τις διεκδικήσεις της ρωμαίικης πλευράς για το νησί της Κύπρου, περιορίζοντας τη θαλάσσια δικαιοδοσία της Άνκαρα και αγνοώντας τα συμφέροντα των Τουρκοκυπρίων.
Στις 26 Οκτωβρίου, ο Γεραπετρίτης προέβη σε κοινή δήλωση εκ μέρους της Ελλάδας, της ΡΔΝΚ, της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της ΕΕ. Τρεις ημέρες αργότερα, ο Μητσοτάκης χαρακτήρισε το μνημόνιο παράνομο και αυθαίρετο, κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Ωστόσο, οι δηλώσεις μεμονωμένων κυβερνήσεων δεν συνιστούν απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας για τη θαλάσσια οριοθέτηση.
Όπως επισήμανε και ο εκπρόσωπος της Τουρκίας στον ΟΗΕ, Αχμέτ Γιλντίζ, το Συμβούλιο δεν λειτουργεί ως δικαστήριο για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η αντιπαράθεση αυτή εξελίσσεται παράλληλα με την ενίσχυση της αμυντικής συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας, Ισραήλ και της Ρωμαίικης Διοίκησης Νότιας Κύπρου. Τον Απρίλιο, η Ελλάδα υπέγραψε συμφωνία ύψους 750 εκατομμυρίων δολαρίων με το Ισραήλ για συστήματα πυραυλικού πυροβολικού PULS. Ακολούθησε, τον Αύγουστο, μια ακόμη συμφωνία, αξίας περίπου 3 δισεκατομμυρίων ευρώ, για το σύστημα αεράμυνας «Ασπίδα του Αχιλλέα».
Από την οπτική της Άνκαρα, οι εξελίξεις αυτές ενισχύουν τις ανησυχίες ότι η Ελλάδα και οι περιφερειακοί εταίροι της επιδιώκουν να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους θέση, περιορίζοντας παράλληλα την επιρροή της Τουρκίας στις θάλασσες.
Τα τετραγωνικά χιλιόμετρα που χάνει το Κάιρο
Η Αίγυπτος παραμένει βασικός εταίρος της Ελλάδας στην αντίθεσή της στο συγκεκριμένο μνημόνιο, ωστόσο τα δικά της θαλάσσια συμφέροντα περιπλέκουν αυτή τη συνεργασία.
Ο ελληνικός Τύπος έγραψε ότι, μετά την τηλεφωνική επικοινωνία της 22ας Οκτωβρίου μεταξύ του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών, Γιώργου Γεραπετρίτη, και του Αιγύπτιου ομολόγου του, Μπαντρ Αμπντελάτι, οι δύο χώρες θα συζητήσουν την επέκταση της συμφωνίας θαλάσσιας οριοθέτησης του 2020 ανατολικά του 28ου μεσημβρινού.
Το υπουργείο Εξωτερικών της Αιγύπτου περιορίστηκε να αναφέρει ότι οι διαβουλεύσεις θα συνεχιστούν.
Η διάκριση αυτή έχει σημασία, καθώς μια επέκταση προς ανατολάς θα κάλυπτε περιοχές όπου οι διεκδικήσεις της Ελλάδας σχετικά με το Καστελόριζο συγκρούονται με τα δυνητικά δικαιώματα της Αιγύπτου σε θαλάσσιες ζώνες.
Η Τουρκία υποστηρίζει ότι η Αίγυπτος έχει αποδεχθεί μια θαλάσσια ζώνη μικρότερη από εκείνη που θα μπορούσε να εξασφαλίσει μέσω συμφωνιών βασισμένων κυρίως στις ακτογραμμές της ηπειρωτικής χώρας.
Σύμφωνα με το υπουργείο Εξωτερικών της Τουρκίας, η συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης που υπέγραψαν η Αίγυπτος και η Ρωμαίικη Διοίκηση το 2003 στέρησε από το Κάιρο μια δυνητική θαλάσσια ζώνη περίπου 11.500 τετραγωνικών χιλιομέτρων.
Τούρκοι αξιωματούχοι υποστηρίζουν επίσης ότι η συμφωνία που υπέγραψαν η Ελλάδα και η Αίγυπτος το 2020 οδήγησε το Κάιρο να αποδεχθεί μια περιοχή περίπου 15.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων μικρότερη από εκείνη που θα μπορούσε να εξασφαλίσει μέσω συμφωνίας με την Τουρκία.
Οι αριθμοί αυτοί αντικατοπτρίζουν την εκτίμηση της Άνκαρα και όχι απόφαση διεθνούς δικαιοδοτικού οργάνου.
Τα στοιχεία σχετικά με τις διαπραγματεύσεις που διεξήγαγε η Ελλάδα δείχνουν επίσης ότι η Αίγυπτος διασφάλισε ορισμένες παραχωρήσεις.
Σε ομιλία του στο κοινοβούλιο το 2020, ο Μητσοτάκης αναγνώρισε ότι το Κάιρο είχε απορρίψει «δελεαστικές προσφορές» που του υπόσχονταν «πολύ μεγαλύτερες» θαλάσσιες εκτάσεις.
Σύμφωνα με υπολογισμό που δημοσίευσε το Ελληνικό Ινστιτούτο Στρατηγικών Μελετών, στο αρχικό σενάριο της μέσης γραμμής που προτιμούσε η Αθήνα, στην Αίγυπτο θα αναλογούσαν περίπου 35.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ με τη συμφωνία που υπογράφηκε η έκταση ξεπέρασε τα 41.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η διαφορά, που υπερβαίνει τα 6.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα, αναδεικνύει πώς οι διαπραγματεύσεις απομακρύνθηκαν από την αρχική θέση της Ελλάδας, λαμβάνοντας περισσότερο υπόψη τα συμφέροντα της Αιγύπτου.
Στη συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στις 23 Οκτωβρίου στην Ιστάνμπουλ, ο Αμπντελάτι επανέλαβε τις αντιρρήσεις της Αιγύπτου για το Μνημόνιο Κατανόησης Τουρκίας-Λιβύης. Ο Φιντάν σημείωσε τις ανησυχίες του Καΐρου και κάλεσε να συνεχιστούν οι διαβουλεύσεις.
Το υπουργείο Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας επανέλαβε, κατά την ενημέρωση Τύπου στις 28 Οκτωβρίου, ότι μια συμφωνία με την Άνκαρα θα μπορούσε να εξασφαλίσει στην Αίγυπτο περισσότερα από 15.000 επιπλέον τετραγωνικά χιλιόμετρα θαλάσσιας δικαιοδοσίας σε σύγκριση με τη συμφωνία της με την Ελλάδα.
Για το Κάιρο, αυτές οι ανταγωνιστικές προτάσεις θέτουν ένα θεμελιώδες ερώτημα: Εξυπηρετεί καλύτερα τα θαλάσσια συμφέροντα της Αιγύπτου η συνεχιζόμενη συμμαχία με την Αθήνα;
Η έγκριση της συνθήκης από τη Λιβύη αποτέλεσε πλήγμα για τη στρατηγική της Ελλάδας να αμφισβητεί το μνημόνιο επικαλούμενη τον πολιτικό διχασμό της Λιβύης. Η Αθήνα συνεχίζει να αμφισβητεί τη νομιμότητα του μνημονίου, ωστόσο η κοινοβουλευτική έγκριση ενίσχυσε τη διπλωματική θέση της Άνκαρα.
Χωρίς διαπραγματεύσεις για την αντιμετώπιση των ανταγωνιστικών θαλάσσιων διεκδικήσεων, η διαφορά κινδυνεύει να παραμείνει εγκλωβισμένη σε διπλωματικές αντιρρήσεις, ενώ η Τουρκία και η Λιβύη συνεχίζουν να ενισχύουν τη θέση τους στην Ανατολική Μεσόγειο.
