Еден теснец, глобално влијание: Зошто Ормускиот теснец е толку критичен за светот?

Министерот за надворешни работи на Иран во петок изјави дека Ормускиот теснец е отворен за сите комерцијални бродови до крајот на прекинот на огнот, постигнат со посредство на САД, меѓу Израел и Хезболах, поддржан од Иран, што предизвика остар пад на цената на нафтата.

Високиот ирански функционер изјави дека сите бродови, освен воените бродови, ќе можат да пловат низ теснецот, но нивните планови треба да бидат координирани со Иранската револуционерна гарда, а бродовите што транзитираат ќе бидат ограничени на патеки што Иран ги смета за безбедни.

Војната меѓу САД и Израел со Иран, која започна на 28 февруари, одзеде илјадници животи, го дестабилизираше Блискиот Исток и ги потресе глобалните енергетски пазари со ефикасно затворање на теснецот.

Еве детали за теснецот и неговата важност.

Што е Ормускиот теснец?

Сместен помеѓу Оман и Иран и поврзувајќи го Персискиот Заливот северно од него со Оманскиот Залив на југ и Арапското Море подалеку, теснецот е широк 33 км во најтесната точка, со бродска линија широка само 3 км во двата правци.

Можеби најважниот канал за енергетски превоз во светот, водниот пат е долг околу 167 км.

Следејќи ја старата закана, Техеран ефикасно го затвори теснецот откако започнаа американско-израелските напади врз Иран на 28 февруари. За време на застојот околу теснецот, Иран се закани дека ќе наплаќа такси за бродовите што минуваат низ него.

Во модерната историја не е направен таков едностран потег за барање такси за преминување низ теснец, изјавија претставници на бродската индустрија, додека американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека слободниот сообраќај на нафта низ теснецот мора да биде дел од секој мировен договор.

Зошто е важно за нафтата, гасот, горивото за авиони и ѓубривата

Околу една петтина од светските залихи на нафта и течен природен гас (ЛНГ) нормално минуваат низ теснецот, кој е единствениот морски излез за горивата од клучните земји извознички.

Членовите на ОПЕК, Саудиска Арабија, Иран, ОАЕ, Кувајт и Ирак, го извезуваат поголемиот дел од својата сурова нафта преку водниот пат.

Катар, меѓу најголемите извозници на течен природен гас во светот, го испраќа речиси целиот свој ЛНГ низ теснецот, додека аналитичката фирма Кплер проценува дека околу 33% од светските ѓубрива, вклучувајќи сулфур и амонијак, минуваат низ теснецот.

Сообраќајот се намали за 97% откако започна војната меѓу САД и Израел против Иран на 28 февруари, покажуваат податоците на Обединетите нации.

Долга историја на тензии околу теснецот

Кога командант во Корпусот на Исламската револуционерна гарда на Иран предупреди во 2011 година дека прекинувањето на теснецот ќе биде „полесно од пиење чаша вода“, заканата за теснецот веќе беше направена многу пати претходно.

За време на војната меѓу Иран и Ирак од 1980 до 1988 година, двете страни се обидоа да го нарушат извозот една на друга во она што беше наречено Војна на танкерите.

И во јануари 2012 година, Иран се закани дека ќе го блокира теснецот како одмазда за санкциите на САД и Европа. Во мај 2019 година, четири брода - вклучувајќи два саудиски танкери за нафта - беа нападнати покрај брегот на ОАЕ, надвор од Ормускиот теснец.

Три брода, два во 2023 година и еден во 2024 година, беа запленети од Иран во близина или во теснецот. Некои од запленувањата следеа по запленувањата на танкери поврзани со Иран од страна на САД.

Минатата година, Иран размислуваше за затворање на теснецот по нападите на САД врз неговите нуклеарни постројки.

Но аналитичарите отсекогаш го сметаа затворањето на теснецот како последна мерка поради долгорочните стратешки промени што може да ги предизвика меѓу непријателите на Иран и потенцијалот за одмазда против нивниот енергетски сектор.

Зошто теснецот е толку тешко да се обезбеди?

Бродските линии се тесни, а бродовите мора да завртат наспроти иранските острови и планинскиот брег што им обезбедува засолниште на иранските сили, соопшти бродскиот брокер ССИ Глобал.

Исламската револуционерна гарда има опции, вклучувајќи брзи борбени бродови, мини подморници, мини, па дури и џет-скии полни со експлозиви, рече Том Шарп, пензиониран командант на Кралската морнарица.

А Техеран има капацитет да произведува околу 10.000 дронови месечно, според Центарот за информациска отпорност.

Дали постојат алтернативи за теснецот?

ОАЕ и Саудиска Арабија се обидоа да најдат начини да го заобиколат теснецот со изградба на повеќе нафтоводи.

Но тие моментално не се оперативни, а нападот врз саудискиот цевковод исток-запад од страна на милицијата Хути во 2019 година покажа дека и тие алтернативи се ранливи.

Министерството за надворешни работи на Катар соопшти дека сите земји во регионот имаат право слободно да го користат теснецот, а сите разговори за идните финансиски механизми треба да почекаат додека не се отвори повторно.

Додека теснецот беше затворен, бродските компании мораа да најдат алтернативни патишта за некои основни стоки. На пример, обезбедувањето пратка дрва да стигне до Катар бараше пренасочување по копно преку ОАЕ.

Што вели меѓународното право?

Поморската конвенција на ОН (УНЦЛОС) што го регулира меѓународното морско право, која беше усвоена во 1982 година и е во сила од 1994 година, вели дека државите што граничат со теснец не можат да бараат плаќање само за дозвола за минување.

Сепак, тие можат да наметнат ограничени такси на бродовите за услуги како што се пилотирање, влечење или пристанишни услуги, иако тие не можат да се наплаќаат построго на бродови од која било одредена земја.

Член 38 од Конвенцијата на ОН за морското право им дава на бродовите право на непречен „транзитен премин“ низ повеќе од 100 теснеци низ целиот свет, вклучувајќи го и Ормускиот теснец.

Околу 170 земји и Европската Унија го ратификуваа УНЦЛОС. Но Иран и Соединетите Американски Држави не го сторија тоа.

Ова го поставува прашањето дали правилата на договорот што овозможуваат слобода на поморска пловидба станале дел од обичајното меѓународно право или ги обврзуваат само земјите што го ратификувале.

Извор: ТРТ Ворлд