Томас Гремингер

Томас Гремингер е извршен директор на Женевскиот центар за безбедносна политика (ГЦСП) и поранешен генерален секретар на Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) 

Во 1848 година, Лорд Палмерстон му рече на Долниот дом дека Велика Британија „нема вечни сојузници“ и „нема вечни непријатели“; нејзините интереси, тврдеше тој, се „вечни и трајни“. Шарл де Гол подоцна ќе изрази слична мисла во поостра француска форма: нациите немаат пријатели, само интереси. Нема ништо единствено британско или француско во овој став. Тоа е граматиката на дипломатијата.

Односите меѓу ЕУ и Туркије се пример за тоа. Туркије формално е кандидат за членство во ЕУ, воено е сојузник на НАТО и независна регионална сила со свои интереси. Неодамнешните забелешки на претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, во Хамбург ја доведоа оваа тензија на виделина.

Зборувајќи на настан по повод 80-годишнината од германскиот неделник „Ди Цајт“, таа тврдеше дека Европа „мора да успее да го комплетира европскиот континент за да не падне под руско, турско или кинеско влијание“. Формулацијата беше значајна. Таа ја смести Туркије, барем реторички, во иста категорија со Русија и Кина.

Сфатена буквално, забелешката може да се протолкува како сугестија дека претседателот на Европската комисија ја гледа Турцкије како ривал чие влијание врз Европа треба да се држи настрана. Таквото толкување би било премногу силно. Изјавата на фон дер Лајен не претставува формална промена во пристапот на Европската Унија кон Република Туркије. Подобро се разбира како откривачки момент во односот што долго време е дефиниран од различни интереси и геополитичка реалност.

Портпаролката на Комисијата, Паула Пињо, подоцна појасни дека референцата за Туркије не имала за цел да ја постави Анкара на исто рамниште со Русија или Кина, туку да го признае нејзиното геополитичко влијание, особено на Западен Балкан. Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, исто така, се чини дека се дистанцира од формулацијата, наведувајќи ги Кина, Русија и Иран како закани, но не и Туркије.

Лапсуз што ја открива амбивалентноста на Европа

Но изјавата открива подлабока вознемиреност во Брисел. ЕУ сè уште зборува за Туркије како партнер и земја-кандидат. Во исто време, таа се соочува со Анкара како регионална сила чие влијание не може секогаш да се вклопи уредно во европските преференции.

Тоа е тешкотијата. На Европа ѝ е потребна Туркије повеќе отколку што понекогаш сака да признае. Но соработката со Анкара доаѓа со политички триења: дебати за управување, регионални спорови, различни интереси на Западниот Балкан и, неодамна, различни ставови за Блискиот Исток.

Таа тензија беше видлива во одлуката на ЕУ да не ја покани Туркије на самитот во петок со земјите од Блискиот Исток во Администрацијата на Кипарските Грци. Може да се разбере дипломатската пресметка. Но ако ЕУ сака да игра поактивна улога во регионот, не може лесно да остави значаен регионален актер надвор од просторијата.

Партнер кој Европа не може да го игнорира

Самата географија ја прави Туркије тешка за заобиколување. Се наоѓа на точката на поврзување на Европа, Црното Море, Блискиот Исток, Кавказ и Централна Азија. Трговијата додава уште еден слој. ЕУ е најважниот трговски партнер на Туркије, а Анкара е важна за енергетската безбедност на Европа, синџирите на снабдување и регионалната поврзаност.

Безбедноста е во иста насока. Туркије ја има втора најголема армија во НАТО и значително искуство во своето соседство. Во војната во Украина, Анкара ги држеше каналите отворени и за Москва и за Киев, обезбеди воена поддршка на Украина и помогна во посредувањето на Иницијативата за жито во Црното Море.

Ниту пак односот на Европа со Анкара се одлучува само во Брисел. Рим, Мадрид, Варшава, Лондон и други европски престолнини најдоа практични причини да се приближат кон Туркије. Соработката во одбраната, енергетиката, миграцијата и регионалната стабилност се прашањата што ја прават Анкара неопходен партнер за поголемиот дел од Европа.

Последните месеци, исто така, покажаа дека двете страни остануваат заинтересирани за прагматично зближување. Во февруари, турскиот министер за надворешни работи Хакан Фидан и комесарката за проширување на ЕУ, Марта Кос, го потврдија статусот на кандидат на Туркије и стратешката важност на односите ЕУ-Туркије.

Анкара, од своја страна, ја следи својата логика. Нејзината надворешна политика е обликувана од географијата и притисокот, но, исто така и од домашната политика и амбицијата да го прошири својот простор за маневрирање. Туркије се наоѓа помеѓу Европа, Русија, Блискиот Исток и Централна Азија.

Анкара ги следи своите интереси, понекогаш на начини што се разликуваат од европските позиции. Но токму затоа односот не може да се управува само преку етикети. Земја кандидат, сојузник во НАТО, регионална сила, предизвикувачки сосед: Туркије е сето ова одеднаш.

Забелешката на фон дер Лајен затоа можеби беше фројдовски лапсус, ненамерен, но откривачки. Таа посочи на централното прашање во односите ЕУ-Туркије: како да се избалансираат реалните разлики со стратешките интереси што двете страни сè уште ги делат. 

Лорд Палмерстон и де Гол би ја разбрале дилемата. Сериозната европска политика кон Туркије мора да започне таму каде што секогаш започнува надворешната политика, со интереси, ограничувања и моќ.

Извор: АА

Напомена: Ставовите изразени во овој напис му припаѓаат на авторот и не ја одразуваат нужно уредувачката политика на ТРТ Балкан