Сејитан Ахмет Атес
Сејитан Ахмет Атес е професор по економија на Универзитетот за општествени науки во Анкара
Глобалната трка за вештачка интелигенција (ВИ) сè повеќе се обликува како поредок во два блока: САД и Кина од една страна, и Европа, Централните сили и земјите во развој од друга страна.
Германскиот канцелар Фридрих Мерц побара Европа да не им ја отстапува водечката улога на Кина и САД, додека францускиот претседател Емануел Макрон се залага за давање предност на европските компании во јавните дигитални проекти.
Сè поголем број докази укажуваат дека Кина и САД градат структурни предности низ целиот синџир на вредности на вештачката интелигенција, опфаќајќи талент, компјутерска моќ, капитал, најсовремени модели, инфраструктура на облак и индустриски екосистеми.
Заедно, тие вработуваат приближно 70 проценти од водечките светски истражувачи за машинско учење и сочинуваат околу 90 проценти од глобалната компјутерска моќ. Тие исто така привлекуваат огромно мнозинство инвестиции во вештачка интелигенција - повеќе од двојно повеќе од сите други земји заедно.
Во претходните технолошки револуции, земјите надвор од водечката група постепено усвојуваа нови технологии и ги стигнуваа. Со вештачката интелигенција, овој пат може да биде блокиран.
Напредокот во вештачката интелигенција зависи не само од брилијантни инженери или одлични универзитети, туку и од чипови, центри за податоци, платформи во облак, достапна електрична енергија и значителни капитални инвестиции.
Земјите на кои им недостасуваат овие темели не само што би можеле да заостанат; тие би можеле да станат зависни од системи развиени, хостирани и контролирани на друго место.
САД остануваат најсилниот играч во неколку клучни области. Тие се домаќини на 5.427 центри за податоци, повеќе од десет пати повеќе од која било друга земја, и продолжуваат да го водат светот во приватните инвестиции во вештачка интелигенција.
Се проценува дека приватните инвестиции во вештачка интелигенција во САД се 23 пати поголеми отколку во Кина; во генеративната вештачка интелигенција, американските инвестиции значително го надминуваат вкупниот број на Кина и Европа.
Сепак, Кина изгради силна алтернативна база. Земјата е лидер по бројот на научни публикации, цитати и доделени патенти. Соединетите Американски Држави продолжуваат да произведуваат повеќе патенти со големо влијание и најсовремени модели, но научното и индустриското скалирање на Кина брзо го намалува јазот.
Во 2025 година, САД произведоа 59 значајни модели на вештачка интелигенција, во споредба со 35 на Кина. Во исто време, уделот на Кина во 100-те најцитирани трудови за вештачка интелигенција се зголеми од 33 проценти во 2021 година на 41 процент во 2024 година.
Премногу реторика, премалку имплементација
Европа не е отсутна од трката за вештачка интелигенција, но е послаба отколку што сугерира нејзината политичка реторика. Европската Унија се позиционираше како регулаторна сила, највидливо преку Законот на ЕУ за вештачка интелигенција.
Низ цела Европа, вклучително и Обединетото Кралство, има силни истражувачи, одлични универзитети и големи компании како што се Хелсинг и Мистрал. Сепак, Европа има ограничен успех во преведувањето на истражувањата во глобално конкурентни бизниси.
Европските стартапи често се преселуваат во Соединетите Американски Држави за да пристапат до капитал, клиенти и компјутерска моќ. Многу водечки европски истражувачи на вештачка интелигенција продолжуваат со постдипломски студии во САД, а потоа остануваат таму.
Уште посериозен е инфраструктурниот јаз. Извршниот директор на Мистрал, Артур Менш, предупреди дека потпирањето на Европа врз американската инфраструктура на облак за обука на модели на вештачка интелигенција претставува стратешка ранливост.
Мистрал се смета за единствена европска компанија чиј јазичен модел, според експертите, може да се натпреварува со ЧетГПТ и други американски системи, што го прави клучен градежен блок на европските тврдења за технолошка независност.
Дури и ако европските компании развијат силни модели, основната инфраструктура за обука, чиповите и капацитетот за облак често остануваат под контрола на неевропски компании.
Проектот ГАИА-ИКС (GAIA-X) ги разоткрива ограничувањата на сегашниот европски пристап. Лансиран во 2019 година како француско-германска иницијатива за облак, беше претставен како голем чекор кон европскиот дигитален суверенитет.
Сепак, во пракса, не успеа да го испорача ветениот обем на оперативна инфраструктура. Европските даватели на услуги на облак имаат само мал дел од континенталниот пазар, а овој удел се намалува наместо да расте.
Затворањето на овој јаз би барало одржливи, координирани инвестиции на обем што во моментов не е политички изводливо на ниво на ЕУ.
Предноста на хардверот во Азија, структурната слабост на Европа
Надвор од САД и Кина, неколку азиски економии идентификуваа јасни точки за влез во економијата на вештачката интелигенција, а Јужна Кореја и Тајван се најистакнатите примери.
Бумот на чиповите со вештачка интелигенција ги турна Тајван и Јужна Кореја пред Обединетото Кралство на рангирањето на глобалниот пазар.
Овој развој е поттикнат од компаниите во срцето инфраструктура за вештачка интелигенција: Тајванска компанија за производство на полупроводници - ТСМЦ (TSMC), најголемиот светски производител на чипови по договор, и јужнокорејските Самсунг Електроникс и СК Хиникс, кои доминираат на клучните пазари на меморија.
TСMЦ сега е една од најголемите компании во светот, со пазарна капитализација од приближно 1,8 билиони американски долари. Самсунг Електроникс и СК Хиникс заедно имаат комбинирана пазарна капитализација од околу 1,5 билиони американски долари.
За споредба, комбинираната пазарна вредност на сите технолошки акции во индексот Стоиксикс (Stoxx Europe 600) е околу 1,4 билиони американски долари.
Азија има корист од хардверските темели на револуцијата на вештачката интелигенција, додека Европа останува повеќе фокусирана на регулативата, финансиските услуги и фрагментираните дигитални иницијативи.
Тука средните сили стануваат важни. Ниту една средна сила не може реално да го реплицира целиот ВИ пакет на Соединетите Американски Држави или Кина.
Сепак, тие можат да комбинираат комплементарни предности, како што се енергијата, географијата, хардверот, талентот, индустриските апликации и пристапот до пазарот.
Цените на електричната енергија во Туркије се приближно една четвртина од европскиот просек. Бидејќи електричната енергија е еден од најзначајните фактори на трошоци за центрите за податоци, Туркије е водечка потенцијална локација за инвестиции во центри за податоци.
Јазот во вештачката интелигенција не е само економски проблем; туку е и безбедносно прашање. Ако САД или Кинаѝ забранат на една земја пристап до системи за вештачка интелигенција хостирани денес на нивна територија, непосредните последици може да бидат сè уште ограничени.
Повеќето болници, воени системи, електрични мрежи и јавни услуги сè уште не се целосно зависни од најсовремената вештачка интелигенција.
Но тоа ќе се промени. Како што вештачката интелигенција станува подлабоко вкоренета во критичната инфраструктура, одбранбените системи, логистиката, финансиите, здравството и јавната администрација, потпирањето на странски платформи за вештачка интелигенција ќе стане стратешка ранливост.
И Соединетите Американски Држави и Кина веќе ја покажаа, во други области, својата подготвеност да ги користат технолошките и економските зависности како лост. Нема причина да се верува дека вештачката интелигенција ќе биде поинаква.
Затоа, центрите за податоци,инфраструктурата на облак и енергетската политика станаа прашања од национална стратегија. Земјите кои не контролираат значителен дел од инфраструктурата на вештачката интелигенција би можеле да откријат дека нивниот политички простор за маневрирање во иднина е ограничен од оние кои го контролираат.
Концентрацијата на моќта на вештачката интелигенција во Соединетите Американски Држави и Кина претставува долгорочен стратешки предизвик за Европа и другите средни сили.
Азија, особено Јужна Кореја и Тајван, ги искористија можностите преку своите хардверски и полупроводнички екосистеми. Европа, пак, ризикува да заостане поради високите трошоци за енергија, слабата комерцијализација, фрагментираната инфраструктура на облак и преголемата зависност од регулативата.
Јазот помеѓу оската на вештачката интелигенција помеѓу САД и Кина и остатокот од светот се проширува.
Доколку средните сили не успеат да ги координираат своите стратегии во однос на енергијата, компјутерската моќ, хардверот, талентот и капиталот, јазот во вештачката интелигенција ќе стане трајна структура на технолошка зависност.
Извор: ТРТ Ворлд
Напомена: Ставовите изразени во овој напис му припаѓаат на авторот и не ја одразуваат нужно уредувачката политика на ТРТ Балкан
