Абдулвехаб Ејупи

Авторот е раководител на дигиталниот тим во TРТ Ворлд

Трката во областа на вештачката интелигенција често ја гледаме како натпревар меѓу две земји: САД и Кина. САД се дом на водечките светски компании за ВИ, напредни капацитети за дизајнирање чипови и длабоки пазари на капитал. 

Од друга страна, Кина го претставува другиот главен пол во оваа трка, со својот огромен домашен пазар, производствени капацитети и технолошки инвестиции поддржани од државата.

Веднаш зад овие две суперсили, се обликува еден потивок, но сè поважен натпревар. Земји како Туркије, Франција, Германија, Шпанија, Саудиска Арабија и Катар не можат лесно директно да се натпреваруваат со САД или Кина во трката за развој на најсовремени модели, која бара инвестиции од стотици милијарди долари. 

Но во ерата на вештачката интелигенција, моќта не се одредува само според тоа кој може да го изгради најголемиот модел. Енергијата, податочните центри, компјутерските капацитети, податоците, човечкиот капитал и способноста за примена на ВИ во реалната економија, исто така, стануваат стратешки ресурси. 

Националната платформа за ВИ на Турција, ЕВРЕН (EVREN), која неодамна беше лансирана, треба да се разгледува во контекст на оваа поширока трансформација.

Зошто ЕВРЕН е важен?

Би било погрешно ЕВРЕН да се опише едноставно како „турскиот ЧетГПТ (ChatGPT). Развиена под покровителство на Секретаријатот за одбранбена индустрија на Туркије (ССБ), платформата ги обединува различните фази на развој на ВИ во рамките на заедничка инфраструктура- ​​од подготовка и означување на податоци до обука на модели, апликации за компјутерски вид и примена на големи јазични модели.

Платформата моментално овозможува пристап до 11 големи јазични модели со отворени тежини (open-weight). Корисниците можат да заработат кредити преку прикачување сетови на податоци, означување податоци или споделување обучени модели, а потоа да ги користат тие кредити за пристап до инфраструктура со високи перформанси базирана на графички процесори (ГПУ) за обука и извршување (инференца) на моделите.

Во срцето на оваа инфраструктура се наоѓаат 64 графички процесори Нвидиа Х200, секој опремен со 141 ГБ меморија од типот ХБМ3E (HBM3E). 

Системот во целина обезбедува приближно 9 TБ ГПУ-меморија со голем пропусен опсег и 47,5 петафлопси пресметковен капацитет (FP16 Tensor Core). Фактот што напредните чипови за вештачка интелигенција, како што е Х200, подлежат на американски контроли за лиценцирање и извоз за одредени земји, илустрира како овој хардвер станал не само технолошки, туку и геополитички ресурс.

Клучниот концепт овде е пресметковната моќ- или „компјутацискиот капацитет“. EВРЕН веќе достигна бројка од приближно 15.000 активни корисници. Следната фаза предвидува интегрирање на јазични, визуелни и аудио модели развиени во земјата, како и проширување на дистрибуираната ГПУ-инфраструктура.

Ова е особено важно за универзитетите, истражувачите и технолошките стартапи. Една од најголемите пречки за развој на напредни системи за вештачка интелигенција денес веќе не е само пристапот до знаење или таленти, туку пристапот до доволна пресметковна моќ. 

Затоа, ЕВРЕН е повеќе од софтверски проект. Тој претставува обид за изградба на заедничка инфраструктура за развој на вештачка интелигенција во рамките на Туркије.

Дигитален суверенитет во ерата на вештачката интелигенција

Можеби уште поважна димензија на EВРЕН е суверенитетот над податоците. Денес, милиони луѓе и компании што користат странски услуги за вештачка интелигенција ги испраќаат своите податоци до инфраструктура лоцирана во други земји. 

Со EВРЕН, предвидено е корисничките барања, одговорите и податоците за користење да се обработуваат на ГПУ-инфраструктура со високи перформанси, лоцирана во Туркије. Оваа разлика станува особено важна за одбранбениот и владиниот сектор, како и за други критични сектори.

Во наредните години, покрај прашањето „Каде се складирани нашите податоци?“, сè почесто ќе се поставува и прашањето: „Каде се одвиваат пресметките за вештачката интелигенција и кој управува со инфраструктурата што ги врши тие пресметки?“ 

Суверенитетот во областа на вештачката интелигенција сè повеќе се обликува преку три основни компоненти: податоци, модели и пресметковна моќ.

EВРЕН треба да се разгледува и во контекст на новиот акциски план на Туркије за вештачка интелигенција. Акцискиот план за вештачка интелигенција за периодот 2026-2030 година, кој беше јавно објавен во јуни и стапи на сила на 18 август 2026 година, ја утврдува стратегијата на земјата врз основа на четири столба: „Препознавање, Искористување, Производство и Управување“.

Целите се амбициозни. До 2030 година, Туркије има за цел да достигне најмалку 1 ГВ капацитет на вештачка интелигенција и центри за податоци, да мобилизира најмалку 10 милијарди долари инвестиции, претежно од приватниот сектор, и да развие работна сила од 10.000 напредни специјалисти за вештачка интелигенција и 100.000 професионалци за апликации за вештачка интелигенција. 

Планот, исто така, има за цел да обезбеди обука за писменост за вештачка интелигенција за 5 милиони луѓе во рок од две години.

Други иницијативи вклучуваат програма „ГПУ за сите“ за истражувачи, стартапи и мали и средни претпријатија, создавање Национална библиотека со податоци, модели на вештачка интелигенција специфични за секторот и развој на физички можности за вештачка интелигенција и роботика. 

Земени заедно, овие иницијативи откриваат каде ЕВРЕН се вклопува во пошироката слика: Туркије сака да стане не само економија што троши вештачка интелигенција, туку и економија способна да управува сопствени податоци, компјутерска инфраструктура и одредени модели на вештачка интелигенција. 

Претворање на географската предност во дигитална инфраструктура

Друга димензија на бумот на вештачката интелигенција често се занемарува. Вештачката интелигенција повеќе не е само приказна за софтвер. 

Таа е сè повеќе приказна за енергија и инфраструктура. Центрите за податоци во голем обем бараат не само графички процесори, туку и сигурна електрична енергија, моќни мрежи, системи за ладење и поврзување со голем капацитет на оптички влакна. 

Способноста на Туркије да ја постигне својата цел за центри за податоци од 1 ГВ ќе зависи во голема мера од тоа дали може да ја обезбеди оваа инфраструктура.

Туркије помина години развивајќи ја својата улога како енергетски коридор помеѓу Европа и Азија преку проекти како што е TAНAП.

Додавајќи ги на тоа планираните проекти за пренос на електрична енергија, проширувањето на обновливите капацитети и нуклеарната енергија што се очекува да се поврзе преку Аккују, се појавува поинтересно прашање: Дали Туркије може да еволуира од енергетски коридор во енергетски и компјутерски коридор помеѓу Европа и Азија? 

Тоа сè уште не е реалност. Но ако се постигне целта за центри за податоци од 1 ГВ, Туркије потенцијално би можела да претвори дел од својата географска предност во дигитална инфраструктура.

Што навистина значи „национална ВИ“?

Туркије не треба да ја реплицира трката за модели на вештачка интелигенција за општа намена што ја водат компании како OпенAИ, Гугл ДипМајнд и Антропик, каде што потребната инвестиција може да достигне стотици милијарди долари. 

Пореална стратегија може да биде специјализирање во области каде што Туркије веќе има потенцијални конкурентски предности: одбранбени и автономни системи, индустриска вештачка интелигенција и роботика, енергија, логистика, земјоделска технологија и модели на вештачка интелигенција за турски и други регионални јазици.

Истата логика важи и за другите средни сили. Наместо секоја земја да се обидува да изгради своја минијатурна Силиконска долина, идниот екосистем на вештачка интелигенција може да стане пораспространет - со капитал и енергија од Заливот, инженерскиот и производствениот капацитет на Туркије и истражувачката и индустриската база на Европа кои се надополнуваат едни со други. 

Локацијата на Туркије на пресекот на овие региони би можела сама по себе да стане предност.

Компјутерската инфраструктура на ЕВРЕН користи графички процесори Нвидиа Х200, додека значителен дел од големите јазични модели што моментално се достапни на платформата се глобални модели со отворена тежина. 

Но технолошкиот суверенитет не мора да значи производство на секој чип, модел и дел од софтверот во рамките на националните граници. 

Поважното прашање е колку стратешки простор за маневрирање задржува една земја во критичните технологии. 

Можете ли да ги задржите вашите податоци во рамките на вашата јурисдикција? Можете ли да користите модели на инфраструктура што ја контролирате? Дали вашите истражувачи можат да пристапат до доволна компјутерска моќ? Можете ли да развиете модели за вашиот сопствен јазик и индустрии? Ова се покорисни прашања преку кои може да се процени значењето на EВРЕН.

Вистинскиот тест започнува сега

Градењето платформа и создавањето глобално конкурентен екосистем на вештачка интелигенција се, секако, многу различни работи. Туркије сè уште се соочува со значителни предизвици, вклучувајќи пристап до напредни чипови, финансирање, енергетска и инфраструктура на центри за податоци, капацитет за истражување на вештачката интелигенција на повисоко ниво и задржување на висококвалификуван кадар.

Затоа, успехот на EВРЕН на крајот треба да се мери не според бројот на корисници што ги привлекува, туку според резултатите што ги произведува. Колку домашни модели се развиени? Колку стартапи го користат компјутерскиот капацитет на EВРЕН за изградба на производи? Колку истражувања се комерцијализираат? Колку технологија на вештачка интелигенција развиена во одбраната се пренесува во цивилната економија? 

И, најважно, дали Туркије може да еволуира од земја што само користи вештачка интелигенција во земја што исто така извезува технологии и производи на вештачка интелигенција?

Наместо да ги победи САД или Кина во трката за вештачка интелигенција, целта е да стане значаен центар за производство, пресметување и распоредување на вештачка интелигенција на раскрсницата на Европа, Заливот, Балканот, Кавказот и Централна Азија.

EВРЕН сам по себе не е таа конечна цел. Но ако се прошири ефикасно, широко се користи од приватниот сектор и универзитетите и се поддржува со инвестиции во енергија, центри за податоци и човечки капитал, би можел да стане важен дел од инфраструктурата потребна за да се стигне таму. 

Бидејќи во ерата на вештачката интелигенција, суверенитетот повеќе нема да се мери само со контрола врз територијата, енергијата или физичката инфраструктура. 

Способноста за контрола на податоците, компјутерската моќ и инфраструктурата на вештачката интелигенција сè повеќе ќе ја обликува економската и стратешката моќ на нациите. Тука лежи вистинското значење на ЕВРЕН.

Извор: АА

Забелешка: Ставовите изразени во овој напис му припаѓаат на авторот и не ја одразуваат нужно уредувачката политика на ТРТ Балкан