Советот за безбедност на ОН: Наследство на неактивност во услови на бескрајни војни

На почетната страница на веб-страницата на Советот за безбедност на ОН (СБОН) е прикажана слика од првата дама на САД, Меланија Трамп, како претседава со состанок одржан пред 12 дена.

Во меѓувреме, американско-израелските сили бомбардираа и убија над 1.300 Иранци, вклучувајќи 160 ученички, и раселија 3,2 милиони луѓе. Во исто време, Техеран испука ракети кон речиси сите соседни земји, додека Израел уби повеќе од 600 луѓе во Либан и расели уште 800.000.

Снимката од 1 март - сè уште се појавува во центарот на веб-страницата на телото на ОН одговорно за одржување на меѓународниот мир - е суров потсетник за неактивноста и парализата што ја зафатија институцијата со децении.

Основан по Втората светска војна, Советот за безбедност на ОН има свечен мандат: да спречува војни преку дипломатија, да воведува санкции врз агресорите и да одобрува воена акција за враќање на стабилноста.

Сепак, Советот за безбедност на ОН постојано не успева да ја исполни оваа улога во последните години, стоејќи настрана среде војните што го уништуваат Блискиот Исток.

Неговата неактивност му дозволи на Израел да изврши геноцид во Газа. Во меѓувреме, израелската инвазија на Либан предизвика хаос во земјата, а телото на ОН понуди малку повеќе од реторика.

Најновиот пример за неактивноста на Советот за безбедност на ОН е војната меѓу САД и Израел против Иран, каде што немилосрдните напади го погодија иранското население и инфраструктура, додека речиси сите соседни земји беа вовлечени во воен конфликт.

Сето тоа време, Советот за безбедност на ОН едвај мрдна прст за да го ограничи бесот на војната.

„Советот за безбедност на ОН долго време не успеваше, можеби уште од инвазиите на Ирак и Авганистан. Улогата на ОН стана слаба и ирелевантна во повеќето глобални конфликти“, изјави за ТРТ Ворлд Ахмет Ујсал, професор по политички науки на Универзитетот во Истанбул.

Во резолуцијата усвоена на 11 март, Советот за безбедност на ОН ги осуди „суровите напади“ на Иран врз неговите регионални соседи.

Во исто време, телото на ОН ја отфрли втората нацрт-резолуција поднесена од Русија, со која се бараше да се справи со основната причина за нападите на Иран: неиспровоцираните американско-израелски напади во кои загинаа повеќе од 1.300 луѓе, вклучувајќи го и шефот на државата и военото раководство на земјата.

Аналитичарите велат дека работата на Советот за безбедност на ОН е да спречува војни, а не да донесува резолуции за осуда на крвопролевањето што може да се избегне.

„Не очекувам ОН да осуди каква било агресија од страна на Израел или САД кон Иран. Наместо тоа, може повеќе да се фокусира на иранските дејствија“, вели Ујсал.

Молчењето на ОН ја истакнува „неефикасноста и ирелевантноста“ на телото на ОН како глобален посредник за мир, додава тој.

Омаир Анас, доцент по меѓународни односи на Универзитетот „Јилдирим Бејазит“ во Анкара, вели дека очигледната неактивност на Советот за безбедност на ОН во врска со војните на Блискиот Исток е намерна.

„Советот за безбедност на ОН не молчи. Тој работи токму она за што е конципиран: да го заштити хегемонистички светски поредок“, изјави Анас за TРТ Ворлд.

Анас предупредува дека дури и ако се постигне консензус за војната во Иран, тој нема да повика на глобална акција за да се запре израелското напредување.

„Иран не треба да се надева на колективна интервенција за да се спаси од едностраните акции на САД и Израел“, вели тој.

Советот за безбедност на ОН никогаш не бил наменет да биде навистина инклузивен или праведен, туку пред сè, во корист на сили како Израел, вели Анас.

Поголем од пет

Во сржта на овие неуспеси лежи структурата на Советот за безбедност на ОН, во која доминираат пет постојани членки: Кина, Франција, Русија, Велика Британија и САД, од кои секоја има право на вето.

Овој монопол го задушува дејствувањето во конфликтите во кои се вклучени нивните сојузници, особено Израел.

Анас вели дека појавата на алтернативи на ОН, како што се Шангајската организација за соработка и БРИКС, ја предизвикуваат застарената рамка на ОН.

Меѓу глобалните лидери, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган е гласен критичар на нерамномерната структура на ОН која ги фаворизира големите сили наспроти останатите земји.

Неговата често цитирана фраза „Светот е поголем од пет“, ја доловува олигархиската структура на Советот за безбедност на ОН, каде што петте постојани членки честопати го парализираат дејствувањето по критични прашања.

Повикот на Ердоган одекнува кај Глобалниот Југ, кој го гледа Советот за безбедност на ОН како реликт од поредокот по Втората светска војна, кој повеќе не ги одразува денешните геополитички реалности.

Ујсал вели дека петте земји со право на вето нема да дејствуваат за да решат проблеми или да го променат текот на кој било конфликт „освен ако тоа не им служи на нивните сопствени интереси“.

„Африка недостасува во процесот на донесување одлуки во ОН, и покрај тоа што е огромен континент. Азија е во голема мера отсутна, а муслиманскиот свет нема земја со право на вето“, додава тој.

Раскинувањето на монополот на ОН бара реални чекори, вели Ујсал.

Тој сугерира дека реформирањето на ОН одвнатре е „скоро невозможно“ бидејќи постојаните членки се задоволни со статус кво.

Наместо тоа, Ујсал се залага за нов глобален безбедносен систем, потенцијално предводен од муслимански земји.

„ОН и другите меѓународни институции не беа корисни“, вели тој, повикувајќи на поголеми напори од непостојаните членки на Советот за безбедност на ОН за промовирање на мирот на Блискиот Исток.

Во последно време, алтернативи како иницијативата на претседателот Доналд Трамп за Одбор за мир, исто така, се појавија како потенцијален пат напред.

Иако остануваат неизвесностите околу управувањето со одборот, иницијативата одразува признание дека Советот за безбедност на ОН ја изгубил својата причина за постоење, особено по геноцидната војна на Израел врз Газа, во која од октомври 2023 година загинаа над 71.000 Палестинци.

Советот за безбедност на ОН е попречен од вета, особено од САД, што резултираше со, во голема мера, перформансни осуди на израелскиот геноцид во Газа.

„Иницијативата на Трамп е во суштина алтернатива на ОН“, вели Ујсал, истакнувајќи го неговиот потенцијал да ги преобликува напорите за воспоставување мир.

Советот за безбедност на ОН не е единственото тело на ОН кое е оптоварено со обвинувања за неактивност.

На пример, Израел се соочува со случај за геноцид во Меѓународниот суд на правдата (МСЈ), главниот судски орган на ОН, поради неговата војна против Газа. Во 2024 година, судот ја прогласи окупацијата на палестинските територии од страна на Израел за нелегална и го поддржа правото на самоопределување на Палестинците.

МСЈ донесе одлуки со кои ги осудува постапките на израелскиот премиер Бенјамин Нетанјаху и други. Сепак, ова тело нема овластување да принуди усогласување, што ги прави неговите пресуди вредни колку и чисто моралните изјави.

Слично на тоа, Меѓународната агенција за атомска енергија (МААЕ), тело на ОН задолжено за обезбедување глобална нуклеарна безбедност, рутински се соочува со обвинувањата за неефикасност.

Во услови на американско-израелската војна против Иран, која наводно има за цел уништување на неговите постројки за збогатување ураниум, МААЕ се чини дека е целосно маргинализирана и не може да го потврди својот авторитет.

Ујсал ја истакнува потребата „секој да се придржува до правилата и повелбата што ја потпишува“ за да успее која било алтернативна безбедносна или мировна институција.

„Сепак, не го гледам ова како многу веројатно во моментов“, вели тој.

Извор: ТРТ Ворлд