М. Февзи Есен
М. Февзи Есен е вонреден професор на Универзитетот за здравствени науки и почесен координатор на центарот за податоци во Фондацијата Нулта отпад (Zero Waste Foundation)
Конференција на ОН за климатски промени КОП31, донесе 68.500 регистрирани учесници во Анталија на самит што нејзините домаќини го формулираа околу една единствена идеја: имплементација.
По три децении во кои конференциите на ОН за климата беа оценувани според целите што ги поставија, тестот овој пат е дали постојните обврски можат да бидат поддржани од финансии, регулатива и инфраструктура.
Денот на отворањето ја истакна итноста.
Светската метеоролошка организација (ВMO) објави дека просечната глобална температура помеѓу јануари и септември 2026 година била околу 1,47°Ц над прединдустриските нивоа, додека глобалното ниво на морето достигнало рекордно високо ниво.
Девет месеци со просечна температура близу 1,5°Ц над прединдустриските нивоа не значат дека прагот на Парискиот договор е прекршен, бидејќи таа граница се однесува на долгорочен просек. Но тие покажуваат колку малку простор останува.

Она што ја разликува Анталија е начинот на кој се изнесуваат аргументите за дејствување: преку законски обврски, економија на јавното здравје и ефикасност на ресурсите. Секој од нив директно се обраќа на министерствата што ги контролираат буџетите и законодавството, и секој укажува на истиот приоритет: усогласување на финансиите и договорените договори со доказите.
Кога беше усвоена агендата, претседателството на КОП31 предложи да се реши целта за тројно зголемување на финансиите за адаптација и загриженоста за трговијата поврзана со климата во рамките на постојните работни текови, а не како посебни точки на агендата.
ЕУ го поддржа пристапот, додека Африканската група и земјите во развој со слични размислувања повикаа на поголем акцент на финансирањето за адаптација.
Андре Кореа до Лаго, претседател на КОП30 во Белем, го истакна планот на неговото претседателство за транзиција од фосилни горива, додека Арапската група се спротивстави на упатувањата на такви патоказни планови во одлуката на КОП.
Премостувањето на овие разлики останува еден од централните дипломатски предизвици на самитот.
Правната димензија додава тежина на преговорите.
Во јули 2025 година, Меѓународниот суд на правдата (МСП) едногласно советуваше дека обврската на државите според меѓународното обичајно право да спречат значителна штета на животната средина се однесува на климатскиот систем и бара строга длабинска анализа. Прекршувањето на таа обврска, рече судот, може да претставува меѓународно неправедно дело.
Исто така, рече дека последователните национални планови за климата мора да покажат напредок.
Претседателот на Палау, Сурангел Випс помладиот, се повика на мислењето на судот за време на лидерскиот сегмент во среда, на кој присуствуваа претседателот на Туркије, Реџеп Таип Ердоган, генералниот секретар на ОН, Антонио Гутереш, бразилскиот претседател Луиз Инасио Лула да Силва и австралискиот премиер Ентони Албанезе, меѓу другите.

Во преговорите, малите островски држави, Африканската група и латиноамериканскиот блок побараа формални насоки за фондот за загуби и штети, додека ЕУ, Велика Британија и Канада сметаа дека таквите насоки се прерани.
Како образложението на судот влијае на конечните договори останува важно прашање.
Економскиот аргумент за климатска акција
Здравствената економија им нуди на министерствата за финансии убедлив аргумент за акција.
Анализа на Светската здравствена организација (СЗО) објавена неколку дена пред самитот проценува дека шест мерки за справување со климатската криза и јавното здравје би можеле да спречат 1,6 милиони смртни случаи годишно.
Една мерка се издвојува: ефикасното одредување на цените на фосилните горива би можело да спречи приближно 1,2 милиони од тие смртни случаи и да генерира околу 3 билиони долари од проценетите 3,9 билиони долари годишни придобивки од економската благосостојба.
Цените на фосилните горива, исто така, би биле причина за речиси сите 16,7 милијарди тони емисии на јаглерод диоксид што пакетот би можел да ги избегне годишно, што е вкупно еквивалентно на речиси 30 проценти од глобалните емисии на стакленички гасови.
Другите пет мерки - предупредувања за здравјето поврзани со топлината, почиста енергија во домаќинствата, миењето раце, безбедна вода за пиење и санитација - би чинеле приближно 35 милијарди долари годишно и би генерирале околу 24 долари придобивки за секој потрошен долар.
Анталија обезбеди можност да се применат овие докази во пракса.
Туркије и СЗО ја започнаа Анталиската иницијатива за отпорност на здравјето, доброволна платформа преку која земјите можат да споделат практично искуство и пристапи со трошоци за заштита на здравствените системи од климатски шокови.
Во меѓувреме, Бразил започна рамка за финансирање на Акциониот план за здравство од Белем, кој има 40 земји потписнички.
Двете иницијативи би можеле да се надополнуваат, при што едната ќе го олеснува споделувањето на знаењето, а другата ќе мобилизира финансии.
Потребни се и двете.

Од септември 2025 година, само 56 од 194-те земји-членки на СЗО пријавиле дека имаат план за адаптација на здравството.
Меѓу земјите во развој со национални планови за адаптација, 48 ги проценија своите комбинирани потреби за адаптација на здравјето на 3,3 милијарди долари годишно.
Декларираните меѓународни финансии за адаптација на здравјето во овие земји достигнаа 1,1 милијарда долари во 2024 година, приближно една третина од проценетите годишни потреби.
Намалување на отпадот, намалување на емисиите
Отпадот претставува уште една мерлива можност за климатска акција.
Според Програмата на ОН за животна средина (УНЕП), 1,05 милијарди тони храна биле фрлени во 2022 година, што претставува 19 проценти од целата храна достапна за потрошувачите.
Домаќинствата учествувале со 631 милиони тони, услугите за храна со 290 милиони тони и трговците на мало со 131 милиони тони.
Отпадот од храна од домаќинствата по лице се разликува само за околу 7 кг годишно помеѓу земјите со високи и ниски средни приходи, што покажува дека проблемот не е ограничен само на побогатите земји.
Тоа е заеднички глобален предизвик што вклучува складирање храна, ладни синџири и практики на потрошувачка.
Губењето храна и отпадот заедно сочинуваат околу 8 до 10 проценти од глобалните емисии на стакленички гасови, што е речиси пет пати поголемо од уделот на воздухопловството.
Намалувањето на отпадот од храна, исто така, нуди значајни економски и еколошки придобивки. Подоброто складирање, поефикасните синџири на снабдување и подобреното управување со отпадот можат да помогнат во зачувувањето на ресурсите, намалувањето на трошоците и зајакнувањето на безбедноста на храната.
Туркије го стави намалувањето на отпадот во срцето на самитот.
Првата дама на Туркије, Емине Ердоган, и сопругите на лидерите во посета го отворија Музејот на нула отпад на местото на конференцијата.
Во близина, Солак е развиен како село со нула отпад.
Меѓународното искуство нуди лекции за зголемување на ваквите напори.
Јапонија го намали отпадот од храна за 31 процент, поткрепено со барање бизнисите што генерираат повеќе од 100 тони отпад од храна годишно да го пријават својот отпад. Велика Британија постигна намалување од 18 проценти.
Доследното мерење и известување нудат практичен пат за претворање на локалните иницијативи во национални резултати.
Земјоделството и енергетиката покажуваат што е можно
Земјоделството покажува што постојните алатки можат да постигнат со соодветно финансирање.
Глобалното партнерство за земјоделски истражувања- ЦГИАР (CGIAR), известува дека АгВајс (AgWise), нивната алатка за прилагодување на препораките за ѓубрива на локалните податоци за почвата, времето и културите, ги зголемила приносите и профитот кај земјоделците што одгледуваат ориз во Руанда за приближно 60 проценти.
Меѓународниот фонд за развој на земјоделството на ОН и Министерството за земјоделство на Туркије го лансираа извештајот „Нефинансираната половина“, кој го испитува јазот во финансирањето на климатските промени со кој се соочуваат жените во руралните заедници.
Потоа, групата на најмалку развиените земји предложи платформа што ги поврзува приоритетите за прилагодување на земјите со финансиерите и партнерите за имплементација.
Норвешка, ЕУ, Велика Британија и Јапонија се запрашаа како предложената платформа ќе ги надополни постојните институции.
Во енергетскиот сектор, имплементацијата веќе се оформува.
За време на сегментот на лидерите, група земји го поддржаа ветувањето „35x35“ на претседателството на КОП31, првпат објавено во јуни, кое има за цел да го зголеми уделот на електричната енергија во глобалната потрошувачка на финална енергија од нешто повеќе од една петтина на 35% до 2035 година.
Распространувањето на технологии за чиста енергија се забрзува.
Инсталираниот капацитет за складирање на батерии во 2025 година беше 11 пати поголем од нивото од 2021 година, додека Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) предвидува дека електричните возила ќе сочинуваат 28% проценти од глобалната продажба на нови автомобили во 2026 година, во споредба со помалку од еден процент во 2015 година.
Инвестициите исто така ја следат политиката.
Азиската банка за инвестиции во инфраструктурата одвои 1,6 милијарди долари за финансирање на климатската политика на Туркије, поддржувајќи реформи во обновливите извори на енергија, финансиската регулатива и пазарите на јаглерод.
Финансиите се местото каде што втората недела од самитот би можела да постигне најголем напредок.
Г77 и Кина, најголемиот преговарачки блок што ги претставува земјите во развој, ги повикаа преговарачите да се справат со целта за тројно зголемување на финансирањето за адаптација и ги нагласија договорните обврски на развиените земји за обезбедување финансирање.
ЕУ, Велика Британија и Норвешка ја потврдија својата поддршка за целта, но предложија да се справи со неа преку постојната програма за работа на финансиите.
Референтна точка останува договорот постигнат на КОП29 во Баку: цел од најмалку 300 милијарди долари годишно за земјите во развој до 2035 година, заедно со поширок повик за мобилизирање 1,3 билиони долари.
Преговарачите, исто така, разгледуваат како да се финансира инфраструктурата потребна за тргување со јаглерод, согласно член 6 од Парискиот договор.
Африканската група се залага за основно финансирање, додека ЕУ претпочита систем што би се финансирал преку надоместоци за корисниците.
Говорите на лидерите ја одразија широчината на националните приоритети.
Островските држави повикаа на брзо намалување на емисиите, земјите во развој инсистираа на обезбедување финансиски средства, а европските лидери ставија акцент на електрификацијата- што е приоритет и за турското претседавање со КОП31.
Трагачот на Климатски акции (Climate Action Tracker) проценува дека, според сегашните политики, светот се движи кон затоплување од 2,7°Ц до 2100 година. Доколку земјите ги исполнат сите свои цели за 2030 и 2035 година, проектираното затоплување би се намалило на 2,6°Ц.
Оваа мала разлика покажува зошто е неопходно владите да ги исполнат постојните обврски и да постават поамбициозни цели.
Меѓународниот суд на правдата ги појасни правните обврски на државите, Светската здравствена организација ги процени здравствените придобивки од климатските активности, а Програмата на ОН за животна средина го измери обемот на отпадот од храна. Во секторите земјоделство и енергетика, докажаните алатки и технологии веќе даваат резултати.
На КОП31, преговарачите можат да дејствуваат врз основа на овие сознанија преку постигнување договор за финансирање на адаптацијата, давање насоки за фондот за „загуби и штети“ и преземање конкретни чекори за унапредување на енергетската транзиција.
Доколку преговарачите успеат да ги реализираат овие приоритети, Анталија би можела да претставува пресвртница во преточувањето на климатските заложби во конкретни дела.
Извор: ТРТ Ворлд
Забелешка: Ставовите изразени во овој напис му припаѓаат на авторот и не ја одразуваат нужно уредувачката политика на ТРТ Балкан













